Η μάχη για τον νέο ενεργειακό χάρτη της Ευρασίας

Οι ρωσικοί πύραυλοι συνεχίζουν να χτυπούν τις ενεργειακές υποδομές της Ουκρανίας, παρά τη... μονομερή κήρυξη κατάπαυσης του πυρός που κήρυξε ο Βλαντίμιρ Πούτιν για τις 9 Μαΐου. Στο μεταξύ, ο Ρώσος αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Αλεξάντερ Νόβακ ανακοίνωσε την αναστολή των προμηθειών αργού πετρελαίου από το Καζακστάν μέσω του αγωγού Druzhba προς τη Γερμανία, από την 1η Μαΐου.

Ο αγωγός αυτός, ο οποίος τέθηκε σε λειτουργία τη δεκαετία του 1960, ξεκινά από το Ταταρστάν της Ρωσίας και διακλαδώνεται μέσω της Λευκορωσίας και της Ουκρανίας για να τροφοδοτήσει τη Γερμανία και την Πολωνία μέσω του βόρειου κλάδου, και τη Σλοβακία και την Ουγγαρία μέσω του νότιου κλάδου. Ενώ ο Νόβακ ισχυρίστηκε ότι η κίνηση να σταματήσει η ροή πετρελαίου από το Καζακστάν που είχε συμβληθεί η Γερμανία οφειλόταν σε "τεχνικές δυνατότητες", το διυλιστήριο PCK Schwedt κοντά στο Βερολίνο, το οποίο προμηθεύει το μεγαλύτερο μέρος των καυσίμων του Βερολίνου και βασίζεται στο Καζακστάν για το 17% των προμηθειών του σε αργό, θα πληγεί περισσότερο. Στην προσπάθειά τους να απεξαρτηθούν από το ρωσικό πετρέλαιο, οι Γερμανοί έκαναν ένα λάθος: συνέχισαν να εξαρτώνται από τη ρωσική υποδομή για την παράδοση. Η Γερμανία ήταν επίσης εξαρτημένη από το ρωσικό φυσικό αέριο πολύ μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2014, καθώς το χαμηλό κόστος και η ευκολία πρόσβασης ήταν πολύ δελεαστικά για να τα εγκαταλείψει, παρά τη γεωπολιτική εξάρτηση.

Εν μέσω της επιδεινούμενης έλλειψης καυσίμων που προκαλεί ο πόλεμος στο Ιράν, η Ρωσία προσπαθεί να προκαλέσει ακόμη μια ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη. Αυτό θα πρέπει να μας υπενθυμίσει ότι η Μόσχα εξακολουθεί να ασκεί επιρροή σε τμήματα του ενεργειακού χάρτη της Ευρασίας. Ωστόσο, το πιο σημαντικό είναι ίσως ότι κάθε τέτοια διαταραχή ενισχύει τα επιχειρήματα υπέρ της πλήρους παράκαμψης της Ρωσίας. Αυτό που κάποτε ήταν ένα αδιαμφισβήτητο ενεργειακό σύστημα με επίκεντρο τη Ρωσία, σταδιακά μετατρέπεται σε κάτι πιο κατακερματισμένο. Καθώς ο κατακερματισμός αυτός συνεχίζεται, η Ρωσία έχει κίνητρο να χρησιμοποιήσει την επιρροή που διαθέτει πριν τη χάσει. Η αυξανόμενη συχνότητα τέτοιων υποχρεωτικών ενεργειών αποτελεί ένδειξη ρωσικής αδυναμίας, όχι δύναμης.

Για δεκαετίες, η Ρωσία κατείχε μια μοναδική γεωπολιτική θέση. Δεν ήταν μόνο ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο, αλλά και ο κύριος "φύλακας" της διαμετακόμισης που συνέδεε τους πόρους της Κεντρικής Ασίας με την Ευρώπη και τις παγκόσμιες αγορές. Οι αγωγοί και οι τερματικοί σταθμοί εξαγωγής που σχεδιάστηκαν κατά τη σοβιετική εποχή έκαναν τη Ρωσική Ομοσπονδία τον κεντρικό κόμβο μέσω του οποίου διακινούνταν μεγάλο μέρος της ευρασιατικής ενέργειας.

Το μοντέλο αυτό βρίσκεται πλέον υπό πίεση. Από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, οι κυβερνήσεις της Δυτικής και Κεντρικής Ασίας έχουν επιταχύνει τις προσπάθειές τους για τη μείωση της εξάρτησης από τις διαδρομές που ελέγχονται από τη Ρωσία. Το αποτέλεσμα είναι η εμφάνιση εναλλακτικών λύσεων που θα ήταν οικονομικά μη ρεαλιστικές μόλις πριν από λίγα χρόνια. Ωστόσο, ενώ άλλες διαδρομές είναι εφικτές, η πλήρης θέση τους σε λειτουργία και η διαχείριση του όγκου που διαχειρίζεται επί του παρόντος η υπάρχουσα υποδομή της σοβιετικής εποχής απαιτεί ένα συνδυασμό πολιτικής βούλησης, συντονισμένων ροών κεφαλαίων, αυστηρά ελεγχόμενης κατασκευής υποδομών και περίπου μιας δεκαετίας ανάπτυξης, αν όλα πάνε καλά.

Το Αζερμπαϊτζάν και το Καζακστάν εργάζονται για να αλλάξουν την εικόνα

Δύο χώρες αποτυπώνουν την αλλαγή ξεκάθαρα: το Αζερμπαϊτζάν και το Καζακστάν.

Το Αζερμπαϊτζάν είναι ένας από τους βασικούς εκφραστές αυτής της αλλαγής, καθώς το Μπακού επανατοποθετείται για να γίνει ένας νέος ενεργειακός κόμβος. Η κρατική εταιρεία του, SOCAR, η οποία διαχειρίζεται τόσο την παραγωγή όσο και τη διαμετακόμιση μέσω του Νότιου Διαδρόμου Φυσικού Αερίου και του αγωγού Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν, επεκτείνεται στον ευρωπαϊκό τομέα διύλισης. Η εταιρεία έλαβε έγκριση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την εξαγορά της Italiana Petroli, σηματοδοτώντας ένα ακόμη βήμα προς τα εμπρός στην αναπτυσσόμενη ενεργειακή συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και του Αζερμπαϊτζάν.

Η εταιρεία επεκτείνει επίσης τις ενεργειακές της σχέσεις με την Κίνα. Νωρίτερα φέτος, ο πρόεδρος της SOCAR, Ρόβσαν Νατζάφ, συναντήθηκε με τον Ρεν Γουέντζουν, πρόεδρο της BGP Inc., για να συζητήσουν πώς η κοινή τους επιχείρηση θα μπορούσε να αναδειχθεί σε στρατηγικό προμηθευτή της Ευρώπης μέσω του Νότιου Διαδρόμου Φυσικού Αερίου. Ωστόσο, το Αζερμπαϊτζάν απέχει πολύ από το να καλύψει πλήρως το κενό της Ρωσίας, καθώς η χώρα δεν έχει επεκτείνει ακόμη την παραγωγή πετρελαίου στο μέγιστο της δυναμικότητάς της. Η παραγωγή πετρελαίου της το 2025 μειώθηκε μάλιστα κατά περίπου 432.000 βαρέλια την ημέρα σε σύγκριση με το 2024.

Το Καζακστάν, στο μεταξύ, έχει αυξήσει τις μεταφορές πετρελαιοφόρων μέσω του δια-Κασπιακού διαδρόμου, μεταφέροντας αργό πετρέλαιο μέσω της Κασπίας Θάλασσας προς το Αζερμπαϊτζάν και αποκεί προς την ΕΕ. Αυτός ο διάδρομος, που για πολύ καιρό περιοριζόταν από τη Μόσχα και την Τεχεράνη, βασίζεται σε διαδρομές που αποφεύγουν τη Ρωσία. Αυτή η αύξηση οφείλεται κυρίως στις επενδύσεις στα βασικά πετρελαϊκά κοιτάσματα της χώρας (Tengiz, Kashagan και Karachaganak), τα οποία παράγουν περίπου το 80% των εξαγωγών πετρελαίου του Καζακστάν και περίπου το 40% των κρατικών εσόδων από εξαγωγές. Η χώρα της Κεντρικής Ασίας έχει επίσης τη δυνατότητα να μεταφέρει πετρέλαιο μέσω του αγωγού Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν προς τη Μεσόγειο, καθώς και να χρησιμοποιεί έναν αγωγό χωρητικότητας 400.000 βαρελιών την ημέρα προς τη δυτική Κίνα. Παρόλα αυτά, η Αστάνα διαθέτει προς το παρόν πολύ λίγα δεξαμενόπλοια που διέρχονται από τον δια-Κασπιακό διάδρομο, ενώ το λιμάνι του Κουρύκ μπορεί να διαχειριστεί μόνο 200.000 βαρέλια την ημέρα. Η εναλλακτική λύση είναι η μεταφορά πετρελαίου στο Αζερμπαϊτζάν μέσω της Ρωσίας, κάτι στο οποίο η Μόσχα είναι απίθανο να συμφωνήσει άνευ όρων.

Η Ρωσία συνεχίζει να διαθέτει διαπραγματευτική ισχύ

Παρά τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν στις εξαγωγές ενέργειάς της και τις επιθέσεις ουκρανικών drones κατά των ενεργειακών υποδομών της, όπως η καταστροφική επίθεση στο λιμάνι του Τουάπσε στις 30 Απριλίου που προκάλεσε τεράστια πυρκαγιά, η Ρωσία παραμένει σημαντικός παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου. Το 2025, η χώρα εξήγαγε 238 εκατομμύρια τόνους πετρελαίου, με περίπου το 80% να κατευθύνεται προς Κίνα και  Ινδία. Τις δύο εβδομάδες που ακολούθησαν την έναρξη του πολέμου των ΗΠΑ και του Ισραήλ με το Ιράν, η Μόσχα κέρδισε 6 δισ. ευρώ από τις εξαγωγές ορυκτών καυσίμων, καθώς οι τιμές του πετρελαίου εκτοξεύτηκαν. Αυτό σήμαινε αύξηση 672 εκατ. ευρώ για τον Μάρτιο, σε σύγκριση με τον Φεβρουάριο. Από την αύξηση αυτή, τα 625 εκατομμύρια ευρώ προήλθαν από τις εξαγωγές αργού πετρελαίου. Τον Απρίλιο ο Ντόναλντ Τραμπ πρότεινε τη χαλάρωση των κυρώσεων κατά της Ρωσίας, σημειώνοντας ότι η Μόσχα μπορεί να σταθεροποιήσει προσωρινά τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, ενώ η κατάσταση στο Στενό του Ορμούζ παραμένει αβέβαιη.

Το Caspian Pipeline Consortium (CPC), το οποίο μεταφέρει μεγάλους όγκους αργού από το Καζακστάν στη Μαύρη Θάλασσα μέσω ρωσικού εδάφους, παραμένει μία από τις σημαντικότερες διαδρομές εξαγωγής για τη χώρα. Στο παρελθόν, η Ρωσία έχει δείξει ότι εξακολουθεί να ασκεί επιρροή στις ενεργειακές ροές της Κεντρικής Ασίας μέσω νομικών διαδικασιών. Το 2022, ρωσικό δικαστήριο διέταξε τον τερματικό σταθμό του CPC να διακόψει προσωρινά τις δραστηριότητές του για 30 ημέρες λόγω γραφειοκρατικών προβλημάτων. Πέρυσι, η Μόσχα διέταξε την αναστολή λειτουργίας δύο από τις τρεις θέσεις ελλιμενισμού στον τερματικό σταθμό του CPC στη Μαύρη Θάλασσα, στο Νοβοροσίσκ, μετά από επιθεωρήσεις που σχετίζονταν με διαρροή πετρελαίου που συνέβη στα τέλη του 2024.

Παρά τις κυρώσεις που επέβαλε η Δύση, ο αγωγός TurkStream συνεχίζει να τροφοδοτεί με ρωσικό φυσικό αέριο περιοχές της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Η Μόσχα μάλιστα αύξησε τις εξαγωγές φυσικού αερίου μέσω αυτού του αγωγού κατά 10,3% τον Ιανουάριο του 2025 σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Τα ρωσικά λιμάνια στη Βαλτική παραμένουν επίσης σημαντικά σημεία εξόδου για το αργό πετρέλαιο και τα διυλισμένα προϊόντα. Αυτοί οι τερματικοί σταθμοί αντιπροσωπεύουν το 47% των εξαγωγών αργού πετρελαίου της χώρας μέσω θαλάσσης, με το 22% να αναχωρεί από το λιμάνι του Πριμόρσκ και το 20% από το Ουστ-Λούγκα. Ωστόσο, οι επιθέσεις ουκρανικών drones στα κύρια λιμάνια της Ρωσίας στη Βαλτική έχουν μειώσει τον όγκο των εξαγωγών σε τέτοιο βαθμό που το λιμάνι του Ουστ-Λούγκα σημείωσε πτώση 74% σε ετήσια βάση στις εξαγωγές πετρελαίου τις τελευταίες 9 ημέρες του Μαρτίου 2026.

Μπορούν άλλες χώρες να αντικαταστήσουν τη Ρωσία;

Όχι εξ ολοκλήρου, και σίγουρα όχι αμέσως.

Το Αζερμπαϊτζάν δεν διαθέτει την κλίμακα παραγωγής για να αντικαταστήσει πλήρως τους ρωσικούς όγκους, ενώ το Καζακστάν εξακολουθεί να αντιμετωπίζει έλλειψη δεξαμενόπλοιων, συμφόρηση στα λιμάνια και εξάρτηση από τις υποδομές που έχει κληρονομήσει. Ωστόσο, και τα δύο κράτη επεκτείνουν σταθερά τις εναλλακτικές λύσεις μέσω του Νότιου Διαδρόμου Φυσικού Αερίου, του αγωγού Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν, του δια-Κασπιακού διαδρόμου και των στενότερων δεσμών με την Ευρώπη και την Κίνα.

Η Ρωσία παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο, με εξαγωγική υποδομή —συμπεριλαμβανομένων αγωγών και λιμένων— που εξακολουθεί να έχει σημασία τόσο για την Ευρώπη όσο και για την Ασία. Ο αγωγός CPC, ο TurkStream και οι τερματικοί σταθμοί εξαγωγής στη Βαλτική εξακολουθούν να παρέχουν στη Μόσχα επιρροή στις περιφερειακές ροές ενέργειας. Η Ρωσία επωφελείται επίσης από τις παγκόσμιες κρίσεις, όπως φάνηκε με τον πόλεμο στο Ιράν, ο οποίος συνέβαλε στη δημιουργία επιπλέον εσόδων δισεκατομμυρίων από τα ορυκτά καύσιμα.

Παρατηρούμε μια στροφή προς τη διαφοροποίηση: καθώς η Ευρώπη και η Ευρασία αποκτούν πολλαπλούς προμηθευτές και διαδρομές αντί να βασίζονται σε έναν μόνο κυρίαρχο "φύλακα", η τιμολογιακή ισχύς και η πολιτική επιρροή της Ρωσίας έχουν μειωθεί σημαντικά. Με τις ΗΠΑ να έχουν βάλει στη μαύρη λίστα μεγάλους ρωσικούς παραγωγούς, συμπεριλαμβανομένων των Rosneft και Lukoil, το ρωσικό αργό διαπραγματευόταν με μέσο discount 8,3% το δ' τρίμηνο του 2025.

Η Ρωσία μπορεί να παραμείνει ενεργειακή δύναμη για τα επόμενα χρόνια, αλλά, εκτός αν υπάρξει σημαντική αλλαγή πολιτικής στη Μόσχα, έχει χάσει την ικανότητά της να διαμορφώνει το ενεργειακό μέλλον της Ευρώπης και ενδέχεται να δει την κυριαρχία της στην Ευρασία να μειώνεται σημαντικά την επόμενη δεκαετία.