Κληρονομιές: Αλλάζει ο «χάρτης» σε διαθήκες και περιουσίες από σήμερα – Αναλυτικά παραδείγματα

Νέος «χάρτης» ισχύει από σήμερα (16.09.2026) στις κληρονομιές, καθώς ο νόμος 5303/2026 αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μοιράζεται η περιουσία, περιορίζει την ευθύνη για χρέη και εισάγει διαφορετικούς κανόνες για διαθήκες, συζύγους και παιδιά.

Οι κληρονομιές χωρίζονται πλέον σε δύο ταχύτητες, αφού η ημερομηνία θανάτου καθορίζει εάν η περιουσία θα περάσει στους δικαιούχους με το παλιό ή με το νέο καθεστώς.

Οι περισσότερες διατάξεις εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που αποβιώνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, με αποτέλεσμα κατά τα άλλα ίδιες υποθέσεις να μπορούν να έχουν διαφορετική κατάληξη.

Παραδείγματα

Σε μια πρώτη περίπτωση, η κληρονομιά περιλαμβάνει ένα ακίνητο αξίας 180.000 ευρώ και χρέη 250.000 ευρώ προς τράπεζες, Εφορία και άλλους πιστωτές.

Εάν ο θάνατος επήλθε έως τις 15 Σεπτεμβρίου, εφαρμόζεται το προηγούμενο καθεστώς. Χωρίς αποποίηση ή αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής, η ευθύνη για τις οφειλές μπορούσε να επεκταθεί και στην προσωπική περιουσία του κληρονόμου.

Για θάνατο από τις 16 Σεπτεμβρίου και μετά, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται καταρχήν με τα δικά του περιουσιακά στοιχεία. Οι πιστωτές μπορούν να στραφούν στην κληρονομιαία περιουσία, αλλά δεν μπορούν να αναζητήσουν από τον κληρονόμο τη διαφορά των 70.000 ευρώ.

Η προστασία αυτή δεν είναι απόλυτη. Μπορεί να χαθεί εάν ο κληρονόμος επιλέξει να διαχειρίζεται και να διαθέτει ελεύθερα την κληρονομιά ή εάν παραβιάσει τους νέους κανόνες, διαθέτοντας περιουσιακά στοιχεία χωρίς τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.

Σε μια δεύτερη περίπτωση, σε καθαρή κληρονομιαία περιουσία 300.000 ευρώ, χωρίς διαθήκη και με δικαιούχους έναν επιζώντα σύζυγο και ένα παιδί, ο σύζυγος λαμβάνει πλέον το ένα τρίτο, δηλαδή 100.000 ευρώ. Το παιδί κληρονομεί τα υπόλοιπα 200.000 ευρώ.

Με το προηγούμενο καθεστώς, ο σύζυγος θα ελάμβανε το ένα τέταρτο της περιουσίας, δηλαδή 75.000 ευρώ, και το παιδί 225.000 ευρώ. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, η αλλαγή μεταφέρει 25.000 ευρώ από τη μερίδα του παιδιού προς τον επιζώντα σύζυγο.

Όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό του συζύγου παραμένει στο ένα τέταρτο και το υπόλοιπο της κληρονομιάς μοιράζεται ισόποσα μεταξύ των παιδιών.

Στο τρίτο παράδειγμα, ένας γονέας με δύο παιδιά αφήνει με διαθήκη ένα ακίνητο αξίας 300.000 ευρώ αποκλειστικά στο πρώτο παιδί.

Χωρίς διαθήκη, κάθε παιδί θα κληρονομούσε περιουσία αξίας 150.000 ευρώ. Επομένως, η νόμιμη μοίρα του παιδιού που έμεινε εκτός ανέρχεται στο μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας του, δηλαδή σε 75.000 ευρώ.

Με το νέο καθεστώς, το παιδί που αποκλείστηκε δεν γίνεται αυτομάτως συγκύριος κατά 25% στο ακίνητο. Αποκτά χρηματική απαίτηση 75.000 ευρώ απέναντι στον κληρονόμο, ο οποίος διατηρεί κατά κανόνα το ακίνητο, αλλά πρέπει να βρει τα χρήματα για να τον αποζημιώσει.

Υπό ειδικές περιστάσεις, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει, αντί χρηματικής καταβολής, την απόδοση περιουσιακού στοιχείου ή ποσοστού της κληρονομιάς αντίστοιχης αξίας.

Ο επί πενταετία σύντροφος, ο αδελφός αλλά και η περίπτωση του φροντιστή

Ένα ζευγάρι συζεί επί πέντε χρόνια χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης και ο ένας σύντροφος αποβιώνει χωρίς διαθήκη, αφήνοντας ως πλησιέστερο συγγενή έναν αδελφό.

Ο σύντροφος δεν μοιράζεται την περιουσία με τον αδελφό, καθώς ο συγγενής προηγείται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή. Εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος, μπορεί όμως να λάβει τα κοινά οικιακά αντικείμενα και να χρησιμοποιεί χωρίς αντάλλαγμα την κοινή κύρια κατοικία για έναν χρόνο.

Ολόκληρη η κληρονομιά μπορεί να περιέλθει στον σύντροφο μόνο όταν δεν υπάρχει σύζυγος ή συγγενής που να καλείται ως κληρονόμος και αφού το σχετικό δικαίωμα πιστοποιηθεί από το δικαστήριο.

Σε ένα ακόμα παράδειγμα, μία γειτόνισσα ή ένα συγγενικό πρόσωπο φρόντιζε χωρίς αμοιβή τον αποβιώσαντα επί οκτώ μήνες κατά την τελευταία τριετία της ζωής του, χωρίς να έχει σχετική νομική υποχρέωση.

Με τους νέους κανόνες, μπορεί να αποκτήσει χρηματική παροχή από την κληρονομιαία περιουσία. Το ποσό δεν είναι προκαθορισμένο, αλλά εξαρτάται από το είδος, τη διάρκεια και την έκταση της φροντίδας.

Το δικαστήριο μπορεί, εάν το επιβάλλουν οι περιστάσεις, να διατάξει αντί χρημάτων την απόδοση περιουσιακού στοιχείου αντίστοιχης αξίας. Το δικαίωμα αυτό μπορεί, πάντως, να αποκλειστεί εάν ο αποβιώσας είχε προβλέψει διαφορετικά στη διαθήκη του.

Η παραίτηση που μπορεί να συμπαρασύρει τα εγγόνια

Ιδιοκτήτης οικογενειακής επιχείρησης επιθυμεί να αφήσει την εταιρεία στο παιδί που εργάζεται σε αυτή και να δώσει χρηματικό αντάλλαγμα στο δεύτερο παιδί, ώστε να αποφευχθεί μια μελλοντική σύγκρουση.

Από σήμερα μπορεί να καταρτιστεί συμβολαιογραφική κληρονομική σύμβαση και το δεύτερο παιδί να παραιτηθεί εκ των προτέρων από ολόκληρη την κληρονομιά, από μέρος της περιουσίας ή μόνο από τη νόμιμη μοίρα.

Η παραίτηση κρύβει μία κρίσιμη λεπτομέρεια. Εάν η συμφωνία δεν ορίζει διαφορετικά, τα αποτελέσματά της μπορούν να επεκταθούν και στους απογόνους του προσώπου που παραιτήθηκε. Αυτό σημαίνει ότι μία υπογραφή του παιδιού μπορεί να επηρεάσει και τα μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα των εγγονιών.

Δεύτερη ευκαιρία για παλιές κληρονομιές με χρέη

Ο νέος περιορισμός της ευθύνης για τα χρέη δεν εφαρμόζεται αναδρομικά σε όλες τις ανοικτές κληρονομιές. Προβλέπεται, ωστόσο, ειδική δυνατότητα για κληρονόμους προσώπων που είχαν αποβιώσει έως τη δημοσίευση του νόμου στις 22 Μαΐου 2026 και δεν είχαν προλάβει να αποδεχθούν εμπρόθεσμα την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής.

Εντός έξι μηνών από τη δημοσίευση του νόμου μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να ζητήσουν τη διενέργεια απογραφής. Η δυνατότητα παρέχεται εφόσον δεν έχει ήδη επιχειρηθεί αναγκαστική εκτέλεση στην προσωπική τους περιουσία και δεν συντρέχει λόγος απώλειας του ευεργετήματος.

Παραμένει, τέλος, η πρακτική εμπλοκή στις διαθήκες, καθώς η αποχή των συμβολαιογράφων Αθηνών, Πειραιώς, Αιγαίου και Δωδεκανήσου από τη δημοσίευσή τους ισχύει έως τις 30 Σεπτεμβρίου.