Καρκίνος: Πώς να το ανακοινώσει ο γιατρός στον ασθενή

Οι νεοπλασματικές νόσοι εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρό πρόβλημα για τη σύγχρονη ιατρική, δεδομένου ότι αρκετές από αυτές δεν είναι εύκολα ιάσιμες ή είναι ανίατες. Το πρόβλημα γίνεται οξύτερο διότι ορισμένες νεοπλασίες φαίνεται πως αυξάνονται σε συχνότητα και μάλιστα σε νεότερες ηλικίες, όπως ο καρκίνος του παχέος εντέρου και ο καρκίνος του παγκρέατος.

Ασχέτως του είδους της νεοπλασίας η λέξη «καρκίνος» είναι κοινωνικά πολύ αρνητικά φορτισμένη και για τους περισσότερους ανθρώπους σημαίνει άμεση απειλή για τη ζωή τους. Είναι, λοιπόν, βέβαιο ότι η διάγνωση πέφτει ως κεραυνός εν αιθρία προκαλώντας πανικό. Όλα τα σχέδια ζωής ανατρέπονται ή καταργούνται. Το μέλλον φαντάζει δυσοίωνο και σκοτεινό. Ο ασθενής συνήθως αδυνατεί να αντιληφθεί την πραγματική φύση της διάγνωσης και τις πιθανότητες ίασης ή χρονιότητας της νόσου.

Είναι δεδομένο ότι οι νεοπλασματικές νόσοι είναι τριών ειδών. Πρόκειται για αυτές που ιώνται σχετικά εύκολα και γρήγορα, για άλλες που με τη θεραπεία περιπίπτουν στη χρονιότητα και ο ασθενής μπορεί να ζήσει μαζί τους για μακρύ χρονικό διάστημα και, τέλος, σε εκείνες που είναι πραγματικά ανίατες και οδηγούν σύντομα στο θάνατο. Συνεπώς, όταν πρόκειται να ενημερώσουμε τον ασθενή για τη νόσο του δεν ισχύει ένας «ομοιόμορφος τρόπος» αλλά μερικοί γενικοί κανόνες.

Κατ’ αρχάς η ανακοίνωση εξαρτάται από το είδος της νεοπλασίας. Αν πρόκειται για νόσο ιάσιμη θα το εξηγήσουμε και θα το τονίσουμε, διότι ο άρρωστος είναι ήδη αναστατωμένος από τις διαγνωστικές εξετάσεις και υποπτεύεται ότι έχει κάτι σοβαρό που απειλεί τη ζωή του. Αν διαφαίνεται ότι μέσω της θεραπείας η νόσος θα περιπέσει στη χρονιότητα, θα το εξηγήσουμε αναλυτικά και θα προσπαθήσουμε να πείσουμε τον ασθενή ότι θα ζήσει με τη νόσο του, όπως κάποιος ζει με μία χρόνια νόσο, π.χ. τον σακχαρώδη διαβήτη. Αν, τέλος, η νόσος διαγράφεται ανίατη και μοιραία, τότε θα τονίσουμε την αξία και την αποτελεσματικότητα της ανακουφιστικής υποστηρικτικής φροντίδας και τη δυνατότητα της ιατρικής να εξασφαλίσει ποιότητα ζωής. Εν προκειμένω θα αποφύγουμε να μιλήσουμε για το περιορισμένο προσδόκιμο επιβίωσης, εκτός αν ερωτηθούμε ειδικά για αυτό με επιμονή από τον άρρωστο (πράγμα πολύ σπάνιο) και θα είμαστε ήπιοι, χωρίς να «σκοτώσουμε» την ελπίδα.

Όταν πρόκειται βέβαια να ενημερώσουμε για μία τόσο σοβαρή νόσο, απαραίτητο είναι να έχουμε προηγουμένως εκτιμήσει τον ψυχισμό, το πνευματικό, μορφωτικό και κοινωνικό επίπεδο του αρρώστου και να συμπεριφερθούμε ανάλογα. Σε κάθε περίπτωση, η ενημέρωση πρέπει να γίνεται σε ήρεμο περιβάλλον, χωρίς διακοπές και χωρίς την παρουσία άλλων ατόμων. Ο τόνος της φωνής του ιατρού πρέπει να είναι ήρεμος και να αποπνέει ενδιαφέρον και ευγένεια, χωρίς ίχνος οίκτου, που θα μπορούσε να αντιληφθεί ο άρρωστος και να απογοητευθεί.

Θα τονισθούν τα θετικά (ίαση, χρονιότητα, ποιότητα ζωής) και θα προσπαθήσουμε, στο μέτρο του δυνατού, να εξηγήσουμε τη φύση της νόσου με στοιχειώδεις βιολογικούς όρους, κατανοητούς από μη ειδικό, υπό την προϋπόθεση ότι ο άρρωστος άμεσα ή έμμεσα το ζητάει (πράγμα σύνηθες). Το βασικό και κεφαλαιώδες είναι, με ήπιο τρόπο, να πούμε την αλήθεια. Ο ογκολόγος πρέπει να θυμάται ότι, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου, θα καταλάβει αργά ή γρήγορα το ψέμα, και θα χάσει την εμπιστοσύνη του στον ιατρό του, με αποτέλεσμα να αυξηθεί το άγχος και η ανασφάλειά του.

Θα υποσχεθούμε ότι θα είμαστε μαζί του αρωγοί και θα προλάβουμε κάθε πιθανό ενοχλητικό σύμπτωμα και κάθε πιθανή φαρμακευτική παρενέργεια. Θα σεβαστούμε την ατομικότητά του, που θα έχουμε ήδη εκτιμήσει, και θα κινηθούμε κατά το δυνατόν, ανάλογα με τον «κόσμο» του.

Στην επικοινωνία μας με τον άρρωστο απαγορεύεται να είμαστε επικριτικοί για πιθανόν άτοπα ή αφελή ερωτήματα ή σχόλιά του και δεν θα εκφρασθούμε ποτέ κατά συναδέλφων που έχουν προηγηθεί, ακόμα και αν ο ασθενής εκφράσει παράπονα γι’ αυτούς.

Θα προσπαθήσουμε να ερευνήσουμε τις ψυχολογικές, πνευματικές και ατομικές του ανάγκες και θα τον ενθαρρύνουμε να εκφρασθεί. Θα δείξουμε κατανόηση και θα είμαστε υποστηρικτικοί, ακόμα και αν οι ιδέες και ο «κόσμος» του απέχουν πολύ από τα δικά μας «πιστεύω». Πρέπει να θυμόμαστε ότι ο άρρωστος κρέμεται από τις λέξεις μας και σε περίπτωση κακών νέων πρέπει να εκφραστούμε με μεγάλη προσοχή.

Όσον αφορά τον ογκολόγο ένα τέτοιο «καθήκον» δεν είναι εύκολη υπόθεση. Για να ανταποκριθεί στο ρόλο του απαιτούνται συγκεκριμένα προσόντα. Κατ’ αρχάς απαραίτητα είναι το υψηλό επιστημονικό επίπεδο και η κατάρτιση. Επίσης απαιτούνται βασικές γνώσεις ψυχολογίας, που δυστυχώς δεν διδάσκονται στις ιατρικές σχολές. Παράλληλα ο ιατρός, και ο οικολόγος ειδικότερα, χρειάζεται να έχει σημαντική εμπειρία για να καταλάβει τον άρρωστο και τις ιδιαιτερότητές του. Γι’ αυτό, πέραν της ιατρικής, είναι απαραίτητη η κλασική παιδεία και η πνευματικότητα, που θα οπλίσουν τον ιατρό με τις κατάλληλες ικανότητες προσέγγισης και, κατά το δυνατόν, κατανόησης του ασθενούς.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι το δύσκολο αυτό έργο χρειάζεται χρόνο. Στον ασθενή πρέπει να αφιερωθεί χρόνος τον οποίο έχει απόλυτη ανάγκη. Χρόνος που, δυστυχώς, ο μαχόμενος ογκολόγος μετά δυσκολίας διαθέτει. Επίσης, τόσο ο άρρωστος, όσο και ο ιατρός χρειάζονται ηρεμία και ιδιωτικότητα (privacy), κάτι που επίσης σπανίως συναντά κάποιος στα ελληνικά νοσοκομεία.

Τέλος για τη σωστή επικοινωνία με τον πάσχοντα απαιτείται αγάπη για τον άρρωστο και για το επιτελούμενο έργο εκ μέρους του ιατρού. Αγάπη και κατανόηση για τους ανθρώπους.

Δεδομένων όλων αυτών των προϋποθέσεων και δυσκολιών, ο ογκολόγος πορεύεται φροντίζοντας παράλληλα και τον εαυτό του. Η έντονη και στενή συναισθηματική εμπλοκή με τον άρρωστο πρέπει να αποφεύγεται, όπως επίσης πρέπει να αποφεύγεται και ο συνδεόμενος με ιατρικό το έργο, ψυχικός-συναισθηματικός κάματος, που οδηγεί συχνά στο λεγόμενο «σύνδρομο ψυχικής κατανάλωσης» (burn out syndrome), που καθιστά τον ιατρό ανίκανο να ανταποκριθεί στο ρόλο του. Ωστόσο, ο ογκολόγος με όπλο την πίστη ότι «προσφέρει» και έχοντας την αισιοδοξία ότι βοηθά τους ανθρώπους που το έχουν ανάγκη, μπορεί να παίρνει θάρρος και ανταμοιβή ώστε να προχωρά και να ολοκληρώνει με επιτυχία την επικοινωνία με τον άρρωστο.

Σήμερα η ογκολογία βρίσκεται σε κομβικό σημείο καμπής, που μας κάνει να γνωρίζουμε κάθε μέρα καλύτερα τα μοριακά μονοπάτια της ογκογένεσης, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται συνεχώς και νέα, πιο αποτελεσματικά αντινεοπλασματικά φάρμακα. Αυτό προκαλεί αισιοδοξία αλλά και έντονο ενδιαφέρον και φιλοδοξία στους νεότερους ιατρούς, που με προθυμία ζητούν να γίνουν ογκολόγοι, γοητευμένοι από το συνεχώς εντονότερο φως που προσφέρει η έρευνα και της διαφαινόμενης μεγάλης προόδου που θα τους δώσει την δυνατότητα να αναγγέλλουν συνεχώς καλύτερα και πιο αισιόδοξα νέα στους αρρώστους τους.

*Το θέμα «Ο ογκολόγος και η αναγγελία μίας δύσκολης διάγνωσης» δημοσιεύτηκε στις ΠΝΟΕΣ, περιοδικό της Ελληνικής Εταιρείας Καρκίνου Πνεύμονα (ΕΛ.Ε.ΚΑ.Π.), Ιανουάριος – Απρίλιος 2026