Η καθιέρωση της Κρήτης ως προορισμός κατάδυσης: ένα (όχι και τόσο;) εύκολο εγχείρημα

Τα τελευταία χρόνια υπήρξε μια έντονη κινητικότητα στη χώρα σε σχέση με τον καταδυτικό τουρισμό και τα καταδυτικά πάρκα. Εύλογα, αν λάβει κανείς υπόψη του, αφενός τις αλλαγές στη σχετική νομοθεσία και αφετέρου τη ζήτηση που έχει παγκοσμίως αυτό το (εξειδικευμένο) τουριστικό προϊόν. Με πάνω από 25 εκατομμύρια συνειδητοποιημένους τουρίστες - υψηλού εισοδήματος εξ ορισμού- που επιδίδονται σε καταδύσεις παγκοσμίως, οι καταδύσεις αναψυχής και ο καταδυτικός τουρισμός είναι ένας σοβαρότατος κλάδος της διεθνούς οικονομίας, με ετήσιο τζίρο δισ. δολαρίων. Ολόκληρα κράτη (Σεϋχέλλες, Μαλδίβες, Μάλτα κλπ) ζουν από τις καταδύσεις. 

Σχετικά με τη νομοθεσία, στη χώρα μας περάσαμε μέσα σε μια δεκαπενταετία από το «κατάδυση σχεδόν πουθενά» στο «κατάδυση σχεδόν παντού».  Από το αυστηρό πλαίσιο που στόχευε στην προστασία των ενάλιων  αρχαιοτήτων και που απαγόρευε την κατάδυση παντού πλην ελαχίστων εντοπισμένων εξαιρέσεων, περάσαμε στο Νόμο 3409/2005 («Καταδύσεις Αναψυχής και άλλες Διατάξεις») και τελικά στο νόμο 4688/2020 όπου η διενέργεια αυτόνομων καταδύσεων αναψυχής απελευθερώθηκε σχεδόν στο σύνολο της ελληνικής θαλάσσιας επικράτειας, πλην των περιοχών που είναι ήδη κηρυγμένοι αρχαιολογικοί χώροι. 

Συνιστά βέβαια οξύμωρο σχήμα, πως, αντί να επιδιώκουμε να αναδείξουμε και να προβάλλουμε τον ενάλιο αρχαιολογικό μας πλούτο, και να παράξουμε (κανονικό) πλούτο από αυτόν, εμείς αντίθετα τον αποκρύπτουμε και απαγορεύουμε την όποια πρόσβαση. Αυτή η λογική λειτουργεί αποτρεπτικά χρόνια τώρα στην ανάπτυξη του καταδυτικού τουρισμού, και όποιες προσπάθειες έχουν γίνει, ιδιαίτερα την περασμένη δεκαετία, γίνονταν πάντα υπό το φόβο της εν δυνάμει αρχαιοκαπηλίας.
Τέλος πάντων, δεν είναι ώρα για γκρίνιες, αυτή τη στιγμή η χώρα διαθέτει ένα πολύ καλύτερο πλαίσιο, με τον πολύ πρόσφατο (και μάλιστα εν μέσω πανδημίας) νόμο 4688/2020 (ΦΕΚ Α 101/24.5.2020) ο οποίο αποπειράται πλέον να επιλύσει πολλά από τα ανοιχτά ζητήματα όπως αυτό της «σύγκρουσης» με τις ενάλιες αρχαιότητες. Ένα σημαντικό επίτευγμα του νόμου αυτού ήταν η κατάργηση του περιορισμού των 3 ναυτικών μιλίων (άρθρο 15). Τι ήταν αυτός ο περιορισμός;

Με το νόμο 4296/2014 υπήρχε ο όρος ότι «Απαγορεύεται να οριοθετούνται Καταδυτικά Πάρκα σε απόσταση μικρότερη των τριών (3) ναυτικών μιλίων από κηρυγμένους ενάλιους αρχαιολογικούς χώρους». Αντιλαμβάνεται εύκολα κανείς, ότι δεν είναι δυνατόν σε μέρη όπως η Κρήτη, με 3.500 χρόνια ναυσιπλοΐας να χωροθετηθεί τέτοιου μεγέθους και είδους δραστηριότητα, χωρίς να υπάρχει σε έκταση ακτίνας 3 ναυτικών μιλίων (δηλαδή 5,5 χιλιόμετρων) ένα ναυάγιο ή μια άλλη ενάλια αρχαιότητα στην ακτογραμμή! 

Και έστω ότι βρίσκουμε μια τέτοια περιοχή που είναι απαλλαγμένη από ενάλιες αρχαιότητες, είναι σίγουρο ότι θα έχει ενδιαφέρον βυθό; 
Γιατί να θέλει να βουτήξει εκεί ένας αυτοδύτης;
Υπάρχουν τριγύρω άλλες αντικρουόμενες και ανταγωνιστικές δραστηριότητες; 
Θα επιτρέπει το κυματικό μοντέλο και οι τοπικές καιρικές συνθήκες την κατάδυση και για πόσο χρονικό διάστημα μέσα στο έτος;  
Πόσο πια να πυροβολούμε τα πόδια μας;

Όμως τώρα πια, έχουμε γυρίσει σελίδα -τουλάχιστον θεωρητικά- ενώ επίσης κι άλλα ζητήματα έχουν διευθετηθεί όπως η αξιοποίηση των νεότερων ναυαγίων (άνω των 50 ετών) και η διευκόλυνση του αδειοδοτικού πλαισίου για τους Επισκέψιμους Ενάλιους Αρχαιολογικούς Χώρους. Το τελευταίο μάλιστα, αποτελεί ένα από τα πάγια αιτήματα της καταδυτικής κοινότητας, καθώς οι ενάλιες αρχαιότητες αποτελούν τα σπουδαιότερα υποβρύχια αξιοθέατα της χώρας, και συγκριτικό πλεονέκτημα για την ανάπτυξη του καταδυτικού τουρισμού. 

Για να έρθουμε τώρα και στα του οίκου μας, τι πρέπει να γίνει για να μετατραπεί η Κρήτη σε καταδυτικό προορισμό και να μπει ενεργά στο χάρτη του καταδυτικού τουρισμού;

Σε πρώτη φάση η περιφερειακή στρατηγική πρέπει να στοχεύσει στη δημιουργία ενός δικτύου πάρκων καθώς και άλλων σημείων ενδιαφέροντος. Με άλλα λόγια πρέπει να γίνει μια οργανωμένη προσέγγιση, επίσημα και θεσμοθετημένα, στην λογική ενός Περιφερειακού Σχεδίου Ολοκληρωμένης Διαχείρισης. Να αναδειχτούν τα σημεία εκείνα που δυνητικά μπορεί να φιλοξενηθούν τέτοιες υποδομές λαμβάνοντας υπόψη όλους τους περιορισμούς και ζητήματα που ανακύπτουν όπως πχ της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος, της αλληλεπίδρασης των πάρκων με την ενδοχώρα, τα παράκτια οικοσυστήματα, την ανάπτυξη τμημάτων υπερβαρικής ιατρικής, τυχόν ανταγωνιστικές δραστηριότητες κλπ. Πρέπει επίσης να εκμεταλλευτούμε πλεονεκτήματα που ήδη διαθέτουμε και μπορούν να προβληθούν με μικρό κόπο. Παράδειγμα η δημιουργία μιας έκθεσης αφιερωμένης στο μεγάλο ναυάγιο του La Thérèse ή γιατί όχι ενός ναυτικού μουσείου με εκθέματα που ήδη διαθέτει στις αποθήκες της η Εφορία Εναλίων Αρχαιοτήτων. 

Κατά το ίδιο σκεπτικό αν και αποτελεί ταμπού παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον η προοπτική αξιοποίησης του ενάλιου ελληνικού αρχαιολογικού πλούτου και η δημιουργία υποβρύχιων μουσείων στη λογική των Επισκέψιμων Ενάλιων Αρχαιολογικών Χώρων. Οι κρητικές θάλασσες είναι γεμάτες αρχαία ναυάγια και διαθέτουν πληθώρα υποθαλάσσιων οικισμών και αρχαιολογικών δομών (πχ λιμάνια) οι οποίες μπορούν να αξιοποιηθούν για να δημιουργήσουν ένα παγκόσμιο ανταγωνιστικό προϊόν στην καταδυτική βιομηχανία. Ας αναλογιστεί κανείς το «υλικό» που υπάρχει λχ στη Ντία που περιλαμβάνει πλήθος αρχαίων και νεότερων ναυαγίων (σε κάποια από τα οποία μάλιστα έχει βάλει την υπογραφή του ο ίδιος ο Ζ.Υ.Κουστώ) αλλά και τον τεχνητό λιμενοβραχίονα από λαξευμένους βράχους της μινωικής περιόδου που βρίσκεται εκεί.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα μιλάμε για ένα ολοκληρωμένο, πλήρες και με μοναδικό ενδιαφέρον τουριστικό προϊόν: ένας αυτοδύτης θα μπορεί να μεταφερθεί εντός του νησιού και να καταδυθεί την μια μέρα σε ένα Ενάλιο Αρχαιολογικό Χώρο και να δει ένα ναυάγιο ή μια αρχαία δομή, τις επόμενες να καταδυθεί σε διαφορετικά οργωμένα καταδυτικά πάρκα και να θαυμάσει το εντυπωσιακό υποβρύχιο ανάγλυφο και την βιοποικιλότητα ενός υποβρύχιου βιότοπου, όσο είναι εκτός θάλασσας να επισκεφτεί τον Κούλε κοκ. 

Καταλήγουμε εν ολίγοις, στο εύκολο συμπέρασμα ότι έχουμε μια (καλή ή τουλάχιστον με αγαθές προθέσεις) προσπάθεια του νομοθέτη και ταυτόχρονα την αποτυπωμένη βούληση ότι μας ενδιαφέρει να έχουμε μερίδιο στην πίτα του καταδυτικού τουρισμού (κάτι που οι άνθρωποι της τουριστικής αγοράς το θεωρούν αυτονόητο). Αφήστε δε, ότι πρόκειται για μια δράση απόλυτα συμβατή με τις επιταγές της έξυπνης εξειδίκευσης και της βιώσιμης ανάπτυξης, ενώ την τρέχουσα περίοδο, υπάρχουν και πολλά χρηματοδοτικά εργαλεία για να την ενισχύσουν (πχ Leader, RIS3 κλπ) .

Οπότε θα αναρωτηθεί κανείς, που είναι τα πάρκα και οι οργανωμένοι χώροι κατάδυσης; Γιατί δεν κατεβαίνουν «στίφη» αυτοδυτών να επισκεφτούν τον κρητικό μας βυθό; 
Ίσως γιατί η θεωρία απέχει πολύ από την πράξη. 
Ίσως ακόμα γιατί ο νομοθέτης χαράσσει την κατεύθυνση αλλά η δουλειά γίνεται μέσα από την κρατική γραφειοκρατία. Κι όπως λέει κι ο Μπ. Ομπάμα «νόμοι και γραφειοκρατία είναι κάτι το τελείως διαφορετικό».

Το παράδειγμα του Επιμελητηρίου Ηρακλείου είναι ενδεικτικό. Από την πρώτη στιγμή που άλλαξε το πλαίσιο (το 2014) το Επιμελητήριο Ηρακλείου συνέστησε εταιρεία ΑΜΚΕ, την οποία την ενίσχυσε οικονομικά, και ξεκίνησε την δημιουργία δύο (2) καταδυτικών πάρκων στο βόρειο μέτωπο του νομού Ηρακλείου που είναι και ο χώρος ευθύνης του. Μέσα από μια δαιδαλώδη διαδικασία που διήρκησε πέντε (5) χρόνια και αφού δαπάνησε ένα μεγάλο ποσό χρήματων, τον Ιούλιο του 2019 κατέθεσε αίτηση χαρακτηρισμού καταδυτικού πάρκου στη θαλάσσια περιοχή Μονοναύτη Μαλεβιζίου, Δήμου Μαλεβιζίου, συνοδευόμενη από δεκάδες «βαριές» μελέτες & εγκρίσεις, μια εκ των οποίων ήταν και η Απόφαση έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Κρήτης. 

Συμπληρώνεται ένας χρόνος, κι από τότε, «ούτε φωνή, ούτε ακρόαση». Ο φάκελος παραμένει ξεχασμένος σε κάποιο συρτάρι στο ΥΠΕΝ, παρά τις διαρκείς οχλήσεις του φορέα. Και δεν είναι ο μόνος. Ο Δήμος Αποκορώνου κατέθεσε ανάλογο φάκελο έξι μήνες νωρίτερα. Φυσικά έπεται συνέχεια, ωστόσο, συνειρμικά, γίνεται συσχέτιση με τα δεινά που βιώνουμε όλοι μας λόγω της πανδημίας του κορωνοΐού. Τώρα που ο τουρισμός έχει πληγεί ανεπανόρθωτα, κανείς δεν ξέρει πως θα διαμορφωθούν οι καταναλωτικές και ταξιδιωτικές συνήθειες από δω και στο εξής. Μόλις ομαλοποιηθεί η κατάσταση και κατακάτσει ο κουρνιαχτός είναι δύσκολο να πει κανείς αν ο «all inclusive» τουρισμός ξανα-ανέβει στις προτιμήσεις, ή αν κάτι πιο αυτόνομο, αυτάρκες, ιδιαίτερο, που σχετίζεται με ένα πάθος ή χόμπι βγει στο προσκήνιο. Σε κάθε περίπτωση το τουριστικό μας κεφάλαιο πρέπει να ιδωθεί και μέσα από αυτό το πρίσμα και κατά τα φαινόμενα ο καταδυτικός τουρισμός συμπληρώνει εξαιρετικά αυτό το παζλ. Το σίγουρο είναι ότι την επόμενη μέρα τίποτα δεν θα είναι πια το ίδιο και είναι κρίμα να έχουμε τέτοια δυναμικά όπλα στη φαρέτρα μας τα οποία μένουν αναξιοποίητα για λόγους γραφειοκρατίας. 

* Ο Γιώργος Καραπιδάκης είναι Διπλ. Μηχανικός Παραγωγής & Διοίκησης, Msc Τεχνικός Σύμβουλος Επιμελητηρίου Ηρακλείου