Τοπική Αυτοδιοίκηση : Ήρθε η ώρα για την υπέρβαση

Σε δύο μήνες από σήμερα ολοκληρώνεται ο πρώτος χρόνος διακυβέρνησης των Δήμων από τις πρόσφατα εκλεγείσες Δημοτικές Αρχές. Μετά τις τροποποιήσεις του νόμου του Κλεισθένη που πραγματοποιήθηκαν από την κεντρική κυβέρνηση, κάθε Δήμαρχος επέλεξε τον τρόπο με τον οποίο θα τις εφάρμοζε για να διοικηθεί ο Δήμος και οι δημοτικές εταιρείες, ώστε να υλοποιήσει το πρόγραμμα που είχε διατυπώσει προεκλογικά. Στους επόμενους μήνες θα πρέπει να παρουσιαστούν και εγκριθούν από τα δημοτικά συμβούλια τα επιχειρησιακά προγράμματα των δήμων στα οποία θα αποτυπώνονται οι ανάγκες και οι προτεινόμενες λύσεις. Αντίστοιχα προγράμματα είχαν καταρτιστεί την προηγούμενη πενταετία από τις τότε δημοτικές αρχές. Στις περισσότερες περιπτώσεις η αναγραφή των προβλημάτων δεν οδήγησε και σε λύσεις με συνέπεια, δυστυχώς, για την κοινωνία και τους δημότες οι ανάγκες να παραμένουν και οι προσδοκίες να μειώνονται.

Στην παρούσα περίοδο και μετά από μία δεκάχρονη κρίση, οι συνθήκες φαίνεται να επιδεινώνονται, λόγω της πανδημίας και των μέτρων τα οποία την ακολουθούν. Οι επιπτώσεις στην ζωή των πολιτών είναι άμεσες και φανερώνουν την ανάγκη για την υπέρβαση από τους τοπικούς «άρχοντες». Απαιτείται υλοποίηση δράσεων στο μέγιστο δυνατό βαθμό. Όπως έχει αναφέρει και ο σημαντικός Έλληνας φιλόσοφος Πυθαγόρας «Μη βοηθάς να αφήσουν κάτω το φορτίο, αλλά βοήθα να το κουβαλήσουν». Ο εργαζόμενος, ο επιχειρηματίας, ο αγρότης, ο άνεργος, ο συνταξιούχος πρέπει να αντιληφθεί ότι οι αρχές του τόπου είναι δίπλα του. Για να συμβεί όμως αυτό χρειάζονται τρία πράγματα. Διαθεσιμότητα και αναζήτηση πόρων, εντοπισμός αναγκών και άμεση υλοποίηση έργου.

Όσον αφορά τους πόρους αυτοί διακρίνονται σε οικονομικούς και ανθρώπινους (προσωπικό). Τα έσοδα των Δήμων προέρχονται αφενός από το κεντρικό κράτος, που καλύπτει κάποιες πάγιες υποχρεώσεις όπως μισθοδοσία προσωπικού και προγράμματα (ΕΣΠΑ, Φιλόδημος Ι -πλέον Τρίτσης- και ΙΙ, Πράσινου Ταμείου) και αφετέρου από την άμεση και έμμεση φορολογία των δημοτών. Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί ότι επιλογή των Δημοτικών Αρχών, είναι η υλοποίηση έργου άμεσα σχετιζόμενου με τα ετήσια έσοδα που έχουν. Αυτό θα είχε μία λογική αν όντως στο τέλος κάθε χρονιάς εξισώνονταν οι δαπάνες με τα έσοδα, πράγμα όμως που δεν ισχύει για αρκετούς Δήμους. Το έργο υπολείπεται του αναμενομένου, με αποτέλεσμα η ανταποδοτικότητα που θα έπρεπε να αντιλαμβάνεται ο πολίτης να μην υπάρχει. Ιδιαίτερα στην τρέχουσα περίοδο επιβάλλεται από τις δημοτικές αρχές να εξευρεθούν και να διεκδικηθούν από τη κεντρική κυβέρνηση πόροι για τη στήριξη της τοπικής κοινωνίας. Αυτοσκοπός πρέπει να είναι η υλοποίηση των επιχειρησιακών προγραμμάτων και η προσθήκη σε αυτά στοχευμένων δράσεων.

Ο λογιστικός κωδικός (Κ.Α. 7) που αντικατοπτρίζει τις δαπάνες των Δήμων για επενδύσεις (έργα, προμήθειες, μελέτες, έρευνες, αγορές κτιρίων, κλπ) πρέπει να «κινηθεί» στο μέγιστο επιτρεπτό όριο, ανάλογα και με την οικονομική δυνατότητα που υπάρχει. Η πορεία των δαπανών του κωδικού αυτού σχετίζεται άμεσα με το γνωστό νόμο 4412/16 που αφορά τις διαδικασίες αναθέσεων για προμήθειες, μελέτες και έργα. Η ψήφιση του το 2016 με απαίτηση άμεσης εφαρμογής σε συνδυασμό με τις ελλείψεις (πρότυπα τεύχη δημοπρατήσεων, κλπ) που υπήρχαν και οδήγησαν σε συνεχείς τροποποιήσεις, προκάλεσε μεγάλες καθυστερήσεις στην παραγωγή έργου. Αν δεν κάνω λάθος από το 2016 μέχρι σήμερα έχουν λάβει χώρα 401 αλλαγές σε αυτόν το νόμο. Οι επιπτώσεις όπως φαίνονται στο παρακάτω διάγραμμα (στοιχεία από Διαύγεια – Εκτέλεση προϋπολογισμών) ήταν σημαντικές, καθώς αποτυπώνεται ξεκάθαρα η καθίζηση που παρατηρήθηκε στις δαπάνες για επενδύσεις για τους δέκα μεγαλύτερους δήμους της χώρας τις χρονιές 2016 και 2017 που ξεκίνησε η εφαρμογή του.

Διάγραμμα 1.  Δαπάνες για την κατηγορία 7 «Επενδύσεις» των 10 μεγαλύτερων δήμων της χώρας

Κάποιος θα μπορεί να πει, ότι το 2015 ήταν η χρονιά που «έκλεινε» η προηγούμενη προγραμματική περίοδος ΕΣΠΑ (2007-2013), άρα υπήρχε αύξηση των δαπανών σε σχέση με το μέσο όρο των παλαιότερων ετών. Εν μέρει θα έχει δίκιο, αλλά κατά τη γνώμη μου η επίδραση του νέου νόμου οδήγησε σε μεγάλες υστερήσεις. Στο παραπάνω διάγραμμα είναι εμφανές ότι τα δύο τελευταία χρόνια όταν και ομαλοποιήθηκαν οι συνθήκες διαγωνισμών, η πορεία εκτέλεσης των έργων είναι αυξητική. Με έκπληξη μου όμως διάβασα ότι η κεντρική κυβέρνηση προτίθεται να αλλάξει το νόμο 4412 μέσα στο φετινό καλοκαίρι. Αν οι αλλαγές που προγραμματίζει να κάνει, έχουν ως συνέπεια την πρόκληση προβλημάτων στις τρέχουσες διαδικασίες, αλλά και σε αυτές που είναι προγραμματισμένες για το επόμενο διάστημα (εκπόνηση μελετών, υλοποίηση έργων, προμήθεια παγίων, κλπ), θα πρότεινα να προβλεφθεί μεταβατική διάταξη για την αναστολή εφαρμογής του νέου νόμου για ένα χρόνο τουλάχιστον. Δεν προσφέρεται η παρούσα περίοδος για πειραματισμούς, λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούν. Υπενθυμίζω ότι όλα τα προγράμματα Φιλόδημος, ΕΣΠΑ, Πράσινου Ταμείου και ιδίων πόρων υλοποιούνται αυτό το διάστημα. Μερικά δε από αυτά βαίνουν προς το τέλος τους και η μη έγκαιρη ολοκλήρωση – συμβασιοποίηση,  ίσως σημαίνει και απώλεια πόρων.

Η παραγωγή όμως του έργου εξαρτάται κι από το έμψυχο δυναμικό. Η υποστελέχωση που παρατηρείται σε υπηρεσίες, η έλλειψη εφαρμογής των νέων τεχνολογιών σε αυτές, η αργή αλληλεπίδραση μεταξύ των φορέων της κεντρικής κυβέρνησης σε θέματα αδειοδοτήσεων, έχουν ως αποτέλεσμα την υστέρηση σε αποδοτικότητα. Οι εκπρόσωποι της τοπικής αυτοδιοίκησης ΚΕΔΕ, ΠΕΔ και ΕΝΠΕ, πρέπει να αγωνιστούν για την προώθηση και εκπλήρωση των πάγιων αιτημάτων που έχουν τεθεί και στα οποία συμφωνούν όλοι.

Ο εντοπισμός των αναγκών της κοινωνίας είναι ένα δυναμικό σύστημα. Αν και αρκετά πράγματα αποτυπώνονται στα επιχειρησιακά προγράμματα, εντούτοις οι μεταβλητές του συστήματος αλλάζουν και νέα προβλήματα ανακύπτουν. Για παράδειγμα κι ένα θέμα των ημερών, είναι η έλλειψη δομών στην προσχολική εκπαίδευση. Παρόλο που ο νόμος 4521 από τον Μάρτιο το 2018 καθιέρωσε τη διετή υποχρεωτική προσχολική εκπαίδευση, σχεδόν δυόμιση χρόνια μετά, οι μεγάλοι δήμοι της χώρας δεν φαίνεται να έχουν λύσει το στεγαστικό πρόβλημα. Το πλέον σημαντικό όμως θέμα στην κοινωνία σήμερα είναι η πανδημία, η οποία συνεχίζει να υφίσταται και να επηρεάζει όλες τις κατηγορίες των πολιτών. Η πρωτόγνωρη αυτή συγκυρία ανέδειξε αρκετές αδυναμίες στην αντιμετώπιση των έκτακτων συνθηκών. Οι αποφάσεις που λήφθηκαν και εφαρμόστηκαν με στόχο την εξασφάλιση της υγείας, είχαν και έχουν παράπλευρες απώλειες. Η ανάγκη για στήριξη όλων των πληττόμενων ομάδων, καθιστά τον ρόλο των αυτοδιοικητικών αρχών ως κομβικό και η συμβολή τους πρέπει να είναι άμεση και ορατή. Οι Δήμοι πρέπει να βγουν μπροστά, δείχνοντας το κοινωνικό τους πρόσωπο. Ενδεικτικά θα μπορούσαν να υλοποιηθούν οι παρακάτω δράσεις:

• Άμεση υλοποίηση επιδοτούμενων προγραμμάτων επιμόρφωσης των ανέργων μέσω των Κέντρων Δια Βίου Μάθησης.
• Δημιουργία υπηρεσίας διαμεσολάβησης σε συνεργασία με τον ΟΑΕΔ για την εύρεση εργασίας
• Εφαρμογή των νέων τεχνολογιών σε όλες τις δομές που αλληλοεπιδρούν με τους δημότες, ώστε να γίνει επιτέλους πραγματικότητα η «απομακρυσμένη» εξυπηρέτηση.
• Μείωση τροφείων σε δομές φιλοξενίας παιδιών για την επόμενη σχολική περίοδο
• Καθιέρωση δωρεάν πρωϊνού γεύματος στα σχολεία για παιδιά όλων των οικογενειών που βρίσκονται σε κατάσταση οικονομικής αδυναμίας
• Παγιοποίηση της μεταφοράς τροφίμων και φαρμάκων στους μη έχοντες την ικανότητα μετακίνησης.
• Δημιουργία και επιδότηση εκπτωτικής κοινωνικής κάρτας σε συνεργασία με τους εμπορικούς συλλόγους-αστικές συγκοινωνίες-φορείς πολιτισμού - αθλητισμού
• Επιμόρφωση των αγροτών στις νέες γεωργικές τεχνολογίες
• Υλοποίηση ειδικού σχεδίου απορρόφησης της αγροτικής παραγωγής σε συνεργασία με τα επιμελητήρια, τις διάφορες δομές (ιδρύματα, γηροκομεία, νοσοκομεία, κλπ) και τις επιχειρήσεις επισιτισμού
• Δημιουργία δημοτικών γηροκομείων
• Συνεργασία με πανεπιστημιακά και ερευνητικά ιδρύματα για επίλυση των λειτουργικών προβλημάτων και αναγκών των υπηρεσιών της τοπικής αυτοδιοίκησης

Είναι προφανές ότι οι ανάγκες είναι αρκετές και η επίλυση τους έχει τις δυσκολίες της. Αλλά ήρθε η ώρα για την υπέρβαση. Η προσαρμογή όλων των εμπλεκόμενων φορέων και ιδιαίτερα των αυτοδιοικητικών αρχών στις εκάστοτε συνθήκες είναι το ζητούμενο. Η υλοποίηση του επιχειρησιακού προγράμματος και των δράσεων με «κοινωνικό αντίκτυπο» είναι άμεσης προτεραιότητας. Έφτασε η στιγμή όπου θα προταχθεί η υψηλή ανταποδοτικότητα στους δημότες. Κάθε δράση που θα λαμβάνει χώρα, είτε είναι τεχνικά έργα, είτε μελέτες, είτε προμήθειες, θα τροφοδοτεί την τοπική οικονομία. Η κεντρική κυβέρνηση πρέπει να συμβάλει σε αυτό παρέχοντας επιπλέον πόρους στην τοπική αυτοδιοίκηση. Και οι όποιες νομοθετικές αλλαγές σχεδιάζονται, να μην εμποδίσουν την παραγωγή έργου που είναι αναγκαία για όλη την κοινωνία.

*Ο Σπύρος Δοκιανάκης ειναι δρ. Χημικός Μηχανικός, Δημοτικός Σύμβουλος Ηρακλείου με την παράταξη «Ηράκλειο Ενεργοί Πολίτες»