Tο παράδοξο της ελληνικής οικονομίας: Πολλή δουλειά αλλά λίγη παραγωγή

Στην Ελλάδα, ένας μισθωτός σε κάποιο λογιστικό γραφείο, μια ρεσεψιονίστ σε ένα ξενοδοχείο και ένας εργαζόμενος σε μια επιχείρηση χονδρικού εμπορίου εργάζονται κατά μέσον όρο 2.047,7 ώρες τον χρόνο. Παράγουν, την ώρα, περίπου 23 ευρώ και αμείβονται, κατά μέσον όρο, με 12,1 ευρώ. Τρεις συνηθισμένες δουλειές, από αυτές που στηρίζουν ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής οικονομίας. Αν υποθέσουμε ότι οι ίδιοι εργαζόμενοι βρίσκονταν όχι στην Ελλάδα, αλλά στη Γερμανία, τα περίπου 245 8ωρά τους, ανά έτος, δεν θα είχαν σε καμία περίπτωση την ίδια οικονομική δύναμη με τις οκτώ ώρες ενός Ελληνα εργαζομένου. Θα εργάζονταν κατά μέσον όρο 1.302,7 ώρες τον χρόνο, παράγοντας 72,91 ευρώ σε μία ώρα, και η αμοιβή τους θα ήταν τουλάχιστον 44,9 ευρώ την ώρα.

Όπως σημειώνει ρεπορτάζ της Καθημερινής, αυτό είναι το παράδοξο της ελληνικής οικονομίας, οι αριθμοί πίσω από το σχεδόν «κλισέ»: «Οι Ελληνες εργάζονται πολύ, αλλά η εργασία τους δεν αποτυπώνεται σε αύξηση της παραγωγικότητας». Στην πράξη, δηλαδή, κάθε ώρα εργασίας ενός Ελληνα παράγει πολύ λιγότερη οικονομική αξία, κάτι που τελικά αποτυπώνεται και στην αμοιβή του.

Τα στοιχεία προέρχονται από την ιστοσελίδα Greece in figures, που δεν κάνει τίποτε άλλο από συγκέντρωση και επεξεργασία όλων των επίσημων στοιχείων που δημοσιεύονται στην Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία, στην Ευρωπαϊκή Στατιστική Αρχή και σε διεθνείς οργανισμούς όπως ο ΟΟΣΑ. Και δείχνουν ότι στους κλάδους του χονδρικού και λιανικού εμπορίου, των μεταφορών, των καταλυμάτων και της εστίασης, ένας εργαζόμενος στην Ελλάδα εργάζεται κατά μέσον όρο 2.047,7 ώρες τον χρόνο. Είναι σχεδόν 256 οκτάωρα. Στην Ισπανία, η ετήσια απασχόληση στους συγκεκριμένους κλάδους είναι 1.703,8 ώρες, στη Γαλλία 1.561,9 και στη Γερμανία μόλις 1.302,7. Ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ενωση είναι 1.642,9 ώρες το έτος.

Ο Ελληνας εργαζόμενος σε αυτούς τους κλάδους δουλεύει περίπου 24,6% περισσότερο από τον μέσο Ευρωπαίο και 445 ώρες περισσότερες τον χρόνο από τον Γερμανό. Σχεδόν 56 επιπλέον οκτάωρα. Και όμως, όταν μετρήσουμε τι παράγεται μέσα σε κάθε ώρα, η εικόνα αντιστρέφεται.

Στην Ελλάδα, το ΑΕΠ που αντιστοιχεί σε μία ώρα εργασίας είναι περίπου 24,3 ευρώ. Στην Ισπανία φτάνει στα 45,71 ευρώ, στη Γαλλία τα 65,9 ευρώ, στη Γερμανία στα 72,91 ευρώ, ενώ ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ενωση είναι 53,15 ευρώ, κάτι που σημαίνει ότι στον ίδιο χρόνο οι Ευρωπαίοι παράγουν 118% περισσότερο.

Υπάρχει, δε, ένα επιπλέον στοιχείο που κάνει την απόσταση ακόμη πιο κατανοητή, και δεν είναι άλλο από την αμοιβή του εργαζομένου. Στους ίδιους κλάδους που εξετάσαμε παραπάνω, η μέση ωριαία αμοιβή ενός Ελληνα εργαζομένου είναι μόλις 9,3 ευρώ. Στην Ισπανία είναι 23,6 ευρώ, στη Γαλλία 33,7 ευρώ, στη Γερμανία 36,1 ευρώ, ενώ ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ενωση είναι 24,9 ευρώ.

Πάμε πάλι πίσω, στην αρχική εικόνα. Ο εργαζόμενος σε ένα ελληνικό λογιστικό γραφείο μπορεί να κάθεται μπροστά στον υπολογιστή του από το πρωί μέχρι το απόγευμα, να διαχειρίζεται τιμολόγια, μισθοδοσίες, φορολογικές δηλώσεις, ηλεκτρονικές πλατφόρμες, πελάτες και προθεσμίες. Μπορεί να δουλεύει πολύ περισσότερες ώρες από έναν αντίστοιχο εργαζόμενο στη Γερμανία. Δεν σημαίνει ότι παράγει λιγότερο επειδή είναι λιγότερο ικανός ή λιγότερο εργατικός. Σημαίνει ότι εργάζεται μέσα σε ένα οικονομικό περιβάλλον όπου πολλές επιχειρήσεις είναι μικρές, η τεχνολογία και η αυτοματοποίηση δεν έχουν διαχυθεί στον ίδιο βαθμό και ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς παραμένει χειροκίνητο, ενώ και η γραφειοκρατία του Δημοσίου κάνει την απασχόληση και κυρίως την αποτελεσματικότητά του δυσκολότερη.

Το ίδιο συμβαίνει σε ένα ξενοδοχείο. Ο εργαζόμενος μπορεί να κάνει check-in, να διαχειρίζεται κρατήσεις, να απαντά σε τηλεφωνήματα, να αντιμετωπίζει προβλήματα πελατών και να καλύπτει ταυτόχρονα διαφορετικές ανάγκες της επιχείρησης. Μπορεί να εργάζεται 2.000 και πλέον ώρες τον χρόνο. Ομως αν το ξενοδοχείο είναι μικρό, με περιορισμένο κεφάλαιο, χαμηλή αυτοματοποίηση και μικρή δυνατότητα να αξιοποιήσει οικονομίες κλίμακας, η κάθε ώρα εργασίας του δημιουργεί μικρότερη οικονομική αξία. Το ίδιο και στο χονδρικό εμπόριο: παραγγελίες, τιμολόγια, αποθήκη, πελάτες, προμηθευτές, μεταφορές. Σε μια μικρή ελληνική επιχείρηση μπορεί να χρειάζεται να κάνει με το χέρι διαδικασίες που σε μια μεγαλύτερη ευρωπαϊκή επιχείρηση έχουν αυτοματοποιηθεί. Εκείνος μπορεί να εργάζεται περισσότερες ώρες, αλλά ο συνάδελφός του σε μια μεγάλη γερμανική επιχείρηση μπορεί να έχει στη διάθεσή του καλύτερα πληροφοριακά συστήματα, αυτοματοποιημένη διαχείριση αποθήκης, ψηφιακές παραγγελίες και πολύ μεγαλύτερη κλίμακα λειτουργίας.

Καθώς, λοιπόν, η παραγωγικότητα δεν μετράει πόσο κουράζεται ένας άνθρωπος αλλά πόση οικονομική αξία μπορεί να δημιουργήσει μέσα στο ωράριο εργασίας του, είναι σχεδόν κοινός τόπος πως ολοένα και λιγότερο εξαρτάται από τον ίδιο τον εργαζόμενο. Οι αριθμοί δείχνουν ότι ο εργαζόμενος στην Ελλάδα δουλεύει περισσότερες ώρες, αλλά η ώρα του παράγει λιγότερη αξία. Και επειδή η οικονομία παράγει λιγότερη αξία ανά ώρα, η δυνατότητα να προσφέρει υψηλότερες αμοιβές είναι επίσης περιορισμένη.

Γι’ αυτό το ερώτημα για την Ελλάδα δεν μπορεί να είναι μόνο «πόσες ώρες δουλεύουμε;». Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι παράγουμε μέσα σε αυτές τις ώρες και γιατί η αξία αυτή παραμένει τόσο χαμηλή. Και η απάντηση οδηγεί κατευθείαν στην καρδιά του ελληνικού παραγωγικού μοντέλου: στις μικρές επιχειρήσεις, στις χαμηλές επενδύσεις, στην τεχνολογία, στην οργάνωση της εργασίας, στις δεξιότητες, στη χρηματοδότηση και στη μεγάλη συμμετοχή κλάδων όπου η προστιθέμενη αξία ανά ώρα είναι χαμηλότερη.

Οπως παραδέχονται εκπρόσωποι τόσο των εργοδοτικών οργανώσεων όσο και της ΓΣΕΕ, για χρόνια, ιδιαίτερα μετά τη δεκαετή οικονομική κρίση, η Ελλάδα επένδυσε λιγότερο από όσο χρειαζόταν σε παραγωγικό εξοπλισμό, τεχνολογία, λογισμικό, έρευνα και ανάπτυξη. Η χώρα έχει κάνει βήματα τα τελευταία χρόνια, όμως το επενδυτικό κενό παραμένει. Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο καθαρή όταν κοιτάξει κανείς το μέγεθος των επιχειρήσεων. Η ελληνική οικονομία αποτελείται σε πολύ μεγάλο βαθμό από μικρές και πολύ μικρές επιχειρήσεις και εμφανίζουν ιδιαίτερα μεγάλο παραγωγικό χάσμα σε σχέση με τις μεγαλύτερες. Η χρήση της τεχνολογίας είναι επίσης σημαντικός, αν όχι καθοριστικός παράγοντας, καθώς ένας εργαζόμενος που δουλεύει με σύγχρονα μηχανήματα, αυτοματισμούς, λογισμικό και τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει μέσα σε μία ώρα πολύ περισσότερη αξία από έναν εργαζόμενο που κάνει την ίδια δουλειά χειροκίνητα. Κι εδώ, αν και η χώρα μας έχει βελτιωθεί σημαντικά στην ψηφιοποίηση, η εικόνα παραμένει αδύναμη. Και τέλος, υπάρχει και το θέμα της ίδιας της σύνθεσης της ελληνικής οικονομίας. Ο τουρισμός, το εμπόριο, η εστίαση και άλλες υπηρεσίες έχουν πολύ μεγάλη σημασία για την απασχόληση και τις εξαγωγές της χώρας, όμως η προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο είναι συνήθως χαμηλότερη.