Παροχές ΟΠΕΚΑ: Εντυπωσιακή συρρίκνωση του αριθμού των δικαιούχων σημαντικών κοινωνικών επιδομάτων

Μια εντυπωσιακή συρρίκνωση του αριθμού των δικαιούχων σημαντικών κοινωνικών επιδομάτων καταγράφεται την περίοδο 2020-2026: στις τρεις βασικές παροχές του ΟΠΕΚΑ που συνδέονται άμεσα με εισοδηματικά κριτήρια – επίδομα στέγασης, Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και επίδομα παιδιού – ο αριθμός των δικαιούχων εμφανίζεται συνολικά μειωμένος κατά περίπου 420.000 μέσα στα τελευταία έξι χρόνια.

Ο αριθμός αυτός δεν αντιστοιχεί κατ’ ανάγκη σε ισάριθμα διαφορετικά φυσικά πρόσωπα, καθώς το ίδιο νοικοκυριό μπορεί να λαμβάνει περισσότερες από μία παροχές από τον ΟΠΕΚΑ. Όμως η τόσο μεγάλη αρνητική μεταβολή του αριθμού αυτού καταδεικνύει σαφώς ότι οι πολίτες που δικαιούνται τα συγκεκριμένα επιδόματα έχουν μειωθεί σημαντικά την τελευταία εξαετία.

Ένας μηχανισμός που φαίνεται ότι έχει συμβάλει σε αυτή την εξέλιξη είναι η άνοδος των ονομαστικών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, των τεκμαρτώς προσδιοριζόμενων εισοδημάτων, χωρίς αντίστοιχη αναπροσαρμογή των εισοδηματικών ορίων. Ιδίως στο επίδομα παιδιού και στο επίδομα στέγασης, κρίσιμα εισοδηματικά όρια έχουν παραμείνει αμετάβλητα για πολλά χρόνια, ενώ στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα έχει υπάρξει μόνο μία αναπροσαρμογή των εισοδηματικών ορίων τα τελευταία χρόνια.

Αυξήσεις μισθών, αλλά και υψηλότερα τεκμαρτώς προσδιοριζόμενα εισοδήματα για αυτοαπασχολουμένους οδηγούν έτσι κάθε χρόνο χιλιάδες νοικοκυριά στην απώλεια των σημαντικών αυτών επιδομάτων, χωρίς καν να έχει υπάρξει αντίστοιχη βελτίωση της πραγματικής αγοραστικής τους δύναμης.

Σύμφωνα με στοιχεία που προκύπτουν από τις εκθέσεις του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, κατά την περίοδο 2020-2026, αλλά και με βάση τις κατά καιρούς ανακοινώσεις του ΟΠΕΚΑ για τους δικαιούχους των βασικών επιδομάτων κατά την ίδια περίοδο:

Στο επίδομα παιδιού (Α21) η μείωση είναι η μεγαλύτερη σε απόλυτους αριθμούς: από 711.527 τον Μάιο του 2020 περιορίστηκαν σε 460.803 τον Μάιο του 2026, δηλαδή μειώθηκαν κατά 250.724 ή κατά 35,2%.

Στο επίδομα στέγασης, οι 243.082 δικαιούχοι του Ιουνίου 2020 περιορίστηκαν σε 168.447 τον Ιούνιο 2026, δηλαδή μειώθηκαν κατά 74.635 ή κατά 30,7%.

Η μεγαλύτερη ποσοστιαία μείωση δικαιούχων καταγράφεται στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα. Από 240.066 δικαιούχους τον Ιούνιο 2020 έμειναν 145.308 τον Ιούνιο 2026, δηλαδή μειώθηκαν κατά 94.758 ή κατά 39,5%.

Ο «κόφτης» των εισοδηματικών ορίων

Οι απώλειες που προκαλούν τα εισοδηματικά όρια είναι εμφανείς στις συγκεκριμένες παροχές όπου τα σχετικά πλαφόν είτε δεν έχουν αναπροσαρμοστεί καθόλου είτε έχουν αναπροσαρμοστεί μεν αλλά όχι στον ίδιο βαθμό με τα ονομαστικά εισοδήματα. Στην περίπτωση του επιδόματος παιδιού, οι βασικές εισοδηματικές κλίμακες παραμένουν στα ίδια επίπεδα επί σειρά ετών, και στην περίπτωση του επιδόματος στέγασης τα εισοδηματικά όρια έχουν μείνει, επίσης, επί μακρόν αμετάβλητα. Στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα έχει σημειωθεί μία μόνο αναπροσαρμογή των εισοδηματικών ορίων κατά 8% την 1η Δεκεμβρίου 2023.

Επειδή, λοιπόν, τα εισοδηματικά όρια παρέμειναν σταθερά ή αυξήθηκαν ελάχιστα, οι αυξήσεις των εισοδημάτων είτε των πραγματικών είτε των τεκμαρτών είχαν ως συνέπεια πολλά νοικοκυριά να υπερβούν τα εισοδηματικά πλαφόν χωρίς η πραγματική οικονομική τους θέση να έχει βελτιωθεί στον ίδιο βαθμό, ιδίως σε περιόδους υψηλού πληθωρισμού.

Η περίπτωση των αυτοαπασχολούμενων

Η περίπτωση των αυτοαπασχολουμένων είναι χαρακτηριστική. Το ισχύον σύστημα των τεκμηρίων φορολόγησης προβλέπει ότι ως βασική συνιστώσα για τον υπολογισμό του ελάχιστου ετήσιου τεκμαρτού φορολογητέου εισοδήματος λαμβάνεται το ετήσιο ποσό του μικτού κατώτατου μισθού, όπως αυτό ισχύει την τελευταία ημέρα του φορολογικού έτους. Αυτό σημαίνει ότι όταν αυξάνεται ο κατώτατος μισθός στον ιδιωτικό τομέα, ανεβαίνει αυτομάτως και η βασική αφετηρία υπολογισμού του ελάχιστου τεκμαρτού εισοδήματος για τους αυτοαπασχολουμένους που υπάγονται στο σύστημα. Και επειδή ο κατώτατος μισθός αναπροσαρμόζεται τα τελευταία χρόνια σε ετήσια βάση, το τεκμαρτό ελάχιστο εισόδημα μπορεί επίσης να αυξάνεται από χρονιά σε χρονιά, ακόμη και αν τα πραγματικά καθαρά κέρδη ενός επαγγελματία παραμένουν στάσιμα.

Μάλιστα, η νομοθεσία προβλέπει και πρόσθετες προσαυξήσεις ανάλογα με τα έτη δραστηριότητας, το μισθολογικό κόστος προσωπικού και, υπό προϋποθέσεις, τον κύκλο εργασιών.

Έτσι δημιουργείται μια αλυσιδωτή επίπτωση: η αύξηση του κατώτατου μισθού ανεβάζει τη βασική αφετηρία υπολογισμού του ελάχιστου τεκμαρτού εισοδήματος, γεγονός που οδηγεί σε υψηλότερο φορολογικά προσδιοριζόμενο εισόδημα και, εν τέλει, στη μη πλήρωση των εισοδηματικών κριτηρίων.

Ο τρόπος ελέγχου του εισοδήματος δεν είναι ίδιος σε όλες τις παροχές του ΟΠΕΚΑ. Στο επίδομα παιδιού και στο επίδομα στέγασης λαμβάνεται υπόψη το συνολικό πραγματικό ή τεκμαρτό οικογενειακό εισόδημα που προκύπτει από τη φορολογική δήλωση. Στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, αντίθετα, το βασικό εισοδηματικό κριτήριο αφορά το εισόδημα του νοικοκυριού κατά το εξάμηνο πριν από την αίτηση, με ειδικές προβλέψεις για τον προσδιορισμό εισοδήματος, μεταξύ άλλων και για αυτοαπασχολουμένους.

Για λίγο επιπλέον εισόδημα χάνεται η παροχή

Όταν μια παροχή προβλέπει απόλυτο ανώτατο εισοδηματικό όριο, η μετάβαση από το «δικαιούμαι» στο «δεν δικαιούμαι» μπορεί να είναι απότομη, χωρίς να έχει επέλθει αντίστοιχα μεγάλη βελτίωση στο διαθέσιμο εισόδημα ενός νοικοκυριού.Ακόμη και μικρή υπέρβαση του σχετικού πλαφόν μπορεί, ανάλογα με τους ειδικούς κανόνες της παροχής, να οδηγήσει σε απώλεια του δικαιώματος για την είσπραξή της. Έτσι, ένας εργαζόμενος που λαμβάνει μικρή ονομαστική αύξηση ή ένας αυτοαπασχολούμενος του οποίου αυξάνεται το τεκμαρτώς προσδιοριζόμενο εισόδημα μπορεί να βρεθεί εκτός των προβλεπόμενων ορίων.

Τα στοιχεία που παραθέσαμε παραπάνω καταγράφουν σημαντική συρρίκνωση του αριθμού των δικαιούχων στις τρεις βασικές παροχές του ΟΠΕΚΑ όπου το εισόδημα αποτελεί βασικό κριτήριο χορήγησης, σε μια περίοδο κατά την οποία τόσο οι ονομαστικοί μισθοί όσο και, για πολλούς αυτοαπασχολουμένους, τα τεκμαρτώς προσδιοριζόμενα εισοδήματα κινούνται ανοδικά.

Για το επίδομα παιδιού ελήφθη υπόψη η αντίστοιχη πληρωμή Μαΐου 2020 και Μαΐου 2026, λόγω του διαφορετικού κύκλου καταβολής. Το άθροισμα δεν αντιστοιχεί σε 420.117 διαφορετικά φυσικά πρόσωπα, καθώς το ίδιο νοικοκυριό μπορεί να λαμβάνει περισσότερες από μία παροχές.