Μπότες στο έδαφος

Στην μακρά ιστορική διαδοχή αποτυχιών που διέπουν τα εγχειρήματα «αλλαγής καθεστώτος» ένα παράδειγμα στέκεται εξαίρεση. Ο Μέγας Αλέξανδρος. Αν και υπέταξε την περσική αυτοκρατορία, και προχώρησε μέχρι τον Ινδό ποταμό, στο συλλογικό φαντασιακό των λαών που τον γνώρισαν σαν κατακτητή δεν απέμεινε ως τέτοιος· περισσότερο σαν «φωτοδότης» και «ελευθερωτής». 

Κάποτε, σύμφωνα με την οπτική ενός τάχα προωθημένου αριστερού και αντιεξουσιαστικού ρεύματος ο Μέγας Αλέξανδρος υπήρξε «σφαγέας» και «ιμπεριαλιστής». Επρόκειτο βέβαια, για την επιτομή της ιδεολογικής τύφλωσης και μωρίας

 «Ο κόσμος που δημιούργησε εκπροσωπεί τη μεγαλύτερη διεθνή κοινότητα που γνώρισε ποτέ ο πλανήτης», γράφει ο Κώστας Παπαϊωάννου, στο ευσύνοπτο αλλά τόσο ποιητικό του δοκίμιο Η Κληρονομιά του Αλεξάνδρου, (Εναλλακτικές Εκδόσεις). Θεμελιώθηκε αυτός ο κόσμος στην ελληνική γλώσσα «που αποτέλεσε το όχημα αυτού του μοναδικού κοσμοπολίτικου πολιτισμού». Αλλά και στις Αλεξάνδρειες και τις «αναρίθμητες πόλεις που ίδρυσαν ο Αλέξανδρός και οι διάδοχοί του» οι οποίες «θα αποτελούσαν σύντομα το θέατρο αυτής της πρώτης σύμμειξης ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή». 

Η πολιτική ενότητα αυτού του κόσμου χάνεται μαζί με τον Αλέξανδρο, κι έτσι, δεν υλοποιείται ποτέ ως αυτοκρατορικό εγχείρημα. Οι διάδοχοι φέρουν το πρόβλημα της πολιτικής ενότητας του ελληνισμού στην οικουμένη, κι έτσι προκύπτει ο κατακερματισμός στα Ελληνιστικά βασίλεια. Η δυναμική, ωστόσο, του Ελληνιστικού κόσμου βρισκόταν πάντοτε στον πολιτισμό, και το εμπόριο.

Εξ αρχής στο εγχείρημα του Αλεξάνδρου υπήρχε ένα εντυπωσιακό μείγμα ήπιας και σκληρής ισχύος. Το εκστρατευτικό του σώμα, λειτουργούσε ταυτοχρόνως ως στρατιωτική δύναμη, μετακινούμενος διοικητικός και πολιτικός μηχανισμός, ενώ διατηρούσε μαζί του και ένα σώμα λογίων, ιστορικών και χρονικογράφων. Μια μεταγενέστερη παράδοση θέλει τον Αριστοτέλη να λαμβάνει από το εκστρατευτικό σώμα του Αλέξανδρου πτώματα εξωτικών ζώων που συναντούσαν στα βάθη της Ασίας, ώστε να τα αξιοποιήσει για τις ανατομικές του μελέτες. Όπως επίσης λέγεται ότι η ίδρυση της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου έγινε συνειδητά για να ελέγξει τις εμπορικές οδούς της Ανατολικής Μεσογείου και να αναδείξει την πόλη σε νέο κόμβο του μεσογειακού εμπορίου.

Εκείνος που θέλησε να του μοιάσει σε αυτήν την διάσταση ήταν ο Ναπολέων, με την εκστρατεία του στην Αίγυπτο, που θέλησε να της δώσει χαρακτηριστικά απολύτρωσης από τον Οθωμανό τύραννο, και ταυτόχρονα εκσυγχρονισμού της.

Όμως είναι αλήθεια ότι η Ευρώπη αναμετρήθηκε με την δική της οικουμενική πρόκληση, κι αντί για κόσμο αντίστοιχο του ελληνισμού, ήλθε αντιμέτωπη με το «άγος της αποικιοκρατίας». Έτσι για παράδειγμα η εγκαθίδρυση της βρετανικής αποικιοκρατίας στην Ινδία, επιφέρει την αποβιομηχάνιση και την από-αστικοποίησή της –παρ’ όσα έλεγε ο Μαρξ ότι τάχα μετακίνησε έναν πολιτισμό από την αρχαϊκή του καθήλωση, και από μια «νύχτα όπου όλες οι αγελάδες είναι μαύρες».

Ωστόσο, με τον ευρωπαϊκό και ευρύτερα τον δυτικό πολιτισμό δεν έχει δίκιο η «ιδεολογία της αφύπνισης». Δεν είναι, δηλαδή, μόνον το «άγος της αποικιοκρατίας» η μοναδική του διάσταση. Η εξίσωση που διακινούν οι έξαλλοι λευκοί μεσοαστοί φοιτητές στα αμερικανικά πανεπιστήμια ότι ισούται με την επικυριαρχία συν την δουλοκτησία και τα ολοκαυτώματα δεν ισχύει.

Η αμφισβήτηση της αποικιοκρατίας σαν συστηματική σκέψη είναι επίσης παιδί του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Το παράδοξο της δεκαετίας του 1960, είναι ότι η οικουμενικότητα της αμερικανικής κουλτούρας επιτυγχάνεται με τον Ντίλαν, και τα «παιδιά των λουλουδιών»,  πραγματώνεται δηλαδή σε αμφισβήτηση του πολιτικού ρόλου που διαδραματίζουν οι ΗΠΑ.

Έκτοτε «οι Αμερικάνικες μπότες στο έδαφος», σημασιοδοτούν μια ήττα ηθική και ιδεολογική. Προτού ορισμένες φορές, όπως στο Βιετνάμ και στο Αφγανιστάν μετεξελιχθούν και σε στρατιωτική ήττα. Το Ιράκ, πάλι, είναι ο «βάλτος». Αντιπροσωπεύει την περίπτωση όπου η αμερικανική υπερδύναμη καθηλώθηκε ακριβώς εξαιτίας της πολιτικής της αποτυχίας να ανασυγκροτήσει την χώρα στα πρότυπα ενός σύγχρονου, κοσμικού κράτους δίκαιου, κατά το δυνατόν δημοκρατικού. Παλινδρόμησε, αντί αυτού, από την μπααθική δικτατορία στον θρησκευτικό φατριασμό.

Με την περίπτωση του Ιράν, τώρα, τα πράγματα είναι απείρως πολύπλοκα. Κατ’ αρχάς έχει παρέλθει η εποχή που οι ΗΠΑ ισχυριζόταν ότι δρούσαν στο πλαίσιο μιας οικουμενικότητας των ιδεών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας, και της ελεύθερης αγοράς. Η Αμερική του Τραμπ είναι «για τον εαυτό της», η πολιτική του προς τα έξω ενίοτε προσιδιάζει σε έναν κυνικό ιμπεριαλισμό (βλ. Γροιλανδία ή Κούβα).

Για το Ιράν οι «μπότες στο έδαφος» εξετάζονται μόνο στο πλαίσιο μιας αστραπιαίας επιχείρησης στα στενά του Ορμούζ, ή αλλού, που σκοπό έχει να ευθυγραμμίσει το καθεστώς με τις αμερικανικές απαιτήσεις. Όχι κατ’ ανάγκην να το αλλάξει, ή να δώσει τέλος στο εσωτερικό δράμα του Ιράν. Κάτι αντίστοιχο, δηλαδή, με αυτό που επιδιώκεται στην Βενεζουέλα.

Το Ισραήλ, επίσης, επιθυμεί την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, μόνο στο βαθμό που εκείνο επιμείνει στην γραμμή της «καταστροφής του κράτους του Ισραήλ». Επίσης, το Τελ Αβίβ, επθυμεί την καταστροφή του δικτύου πληρεξουσίων, από τους Χούθι μέχρι την Χεσμπολά. Και τέλος, επιδιώκει την υπονόμευση και του σουνιτικού ριζοπαστισμού, κατ’ εξοχήν φορέα του οποίου θεωρεί την Τουρκία. Σε αυτό το πλαίσιο βλέπει την αναδιοργάνωση της Μέσης Ανατολής. Συζητάει αυτονομία για τους Δρούζους, ή τους Κούρδους της Συρίας γιατί αντιμετωπίζει τον Σαράα, με το τζιχαντιστικό του υπόβαθρο ως απειλή. Επιδιώκει να δέσει τις παραδοσιακές μοναρχίες του Κόλπου στην Συμμαχία με την Ινδία, επιθυμεί την απομόνωση της Τουρκίας ή προκρίνει μια στρατηγική συμμαχία με το Αζερμπαϊτζάν. Όμως στερείται ευρύτερης ιδεολογικής και πολιτικής επιρροής, για τα όσα διαπράττει στην Γάζα και την Δυτική Όχθη, βαθύτερα, γιατί η κυβέρνηση Νετανιάχου-Σμότριτς-Γκίβιρ ακολουθεί την γραμμή της «εβραϊκής αποκλειστικότητας».

Η κατάσταση, όμως, στο Ιράν είναι απείρως πολυπλοκότερη και για μια ακόμη πολύ σημαντική παράμετρο. Θα λέγαμε ότι υπάρχει αναντιστοιχία των εσωτερικών κοινωνικών και πολιτικών διεργασιών με την ευρύτερη γεωπολιτική διάταξη.

Η ιρανική κοινωνία με τους αγώνες που έδωσε όλα τα προηγούμενα χρόνια, εναντίον της ισλαμικής ιδεολογίας και της συστημικής καταπίεσης των γυναικών, υπέρ της δημοκρατίας και της ελευθερίας της έκφρασης, εναντίον της διαφθοράς αναδεικνύεται ως ένα πολιτικό εργαστήριο «συγκρητισμού Δύσης και Ανατολής» στην βάση της κοινωνίας. Δεν είναι η μόνη.

Στην περσική κοινωνία ή στους Κούρδους του Ιράν και της Συρίας, στους αγώνες της λιβανικής νεολαίας εναντίον της Χεζμπολά, και του ασφυκτικού ελέγχου που ασκεί στον Λίβανο, ανανοηματοδοτούνται και ανανεώνονται αξίες που άλλοτε θεωρούνταν «δυτικές» και οι οποίες περνούν κρίση στο εσωτερικό της ίδιας της Δύσης: εθνική αυτοδιάθεση και δημοκρατία, ισότητα των φύλων, κράτος δικαίου, προσωπικές και συλλογικές ελευθερίες, κοσμικό κράτος. Προφανώς υπάρχει και μια υπόγεια συνέχεια με την Αραβική Άνοιξη, και τα δικά της αιτήματα, παρ’ όλο που η δυναμική της καταπνίγηκε στην διελκυστίνδα που έχουν διαμορφώσει η στρατοκρατία με την θεοκρατία.

Γι’ αυτό, στην ανατροπή του καθεστώτος του Ιράν εγγράφεται μια ευρύτερη δυναμική, που υπερβαίνει τους αμερικανικούς ή τους ισραηλινούς σχεδιασμούς, και αφορά μια νέα πολιτική και κοινωνική άνοιξη των εθνών και της δημοκρατίας στην ευρύτερη περιοχή. Αυτός είναι ο παράγοντας Χ, η ανεξάρτητη μεταβλητή, η οποία μπορεί πραγματικά να μεταβάλει το τοπίο στην ευρύτερη περιοχή.

Και εδώ ακριβώς είναι που οι επιχειρήσεις των Αμερικάνων και των Ισραηλινών μπορεί να φτάσουν να υπονομεύσουν την προοπτική αυτής της εξέλιξης, παρ’ όλο που φαινομενικά στοχεύουν εναντίον του ίδιου αντίπαλου. Γιατί φλερτάρουν με το αδιέξοδο που περιγράφει ο Θουκυδίδης, όταν αναλύει την αυτονόμηση της δυναμικής κάθε πολέμου, και τον κίνδυνο να παρασυρθούν οι δρώντες παρά τον όποιο σχεδιασμό τους στην δική του εσωτερική λογική.

Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία της συγκυρίας, επομένως, που αξίζει κανείς να αναδείξει. Ότι υπάρχει αυτό το ρεύμα από τα κάτω, με διεργασίες που συμβάλουν στην οικουμενικότητα ορισμένων κεντρικών για την πολιτική αξιών, και που μπορεί πραγματικά να αλλάξει το τοπίο των κοινωνιών στην ευρύτερη περιοχή υπερβαίνοντας και το Ισλάμ, και τις αραβικές μοναρχίες ή στρατοκρατίες. Ότι αυτό το ρεύμα στην ουσία καταπνίγεται από την παρούσα γεωπολιτική διάταξη, γιατί δεν βρίσκει αντιστοιχία με τις δυνάμεις που συγκρούονται.