Από τον «Ιστορικό Κυκλώνα» στον Πολυπλεγματικό Κόσμο: “Επαναπροσδιορίζοντας την Ισχύ του Ελληνισμού στον 21ο Αιώνα”

Η Προφητεία του 1993 και η Νέα Παγκόσμια Πραγματικότητα

Το 1993, από το βήμα της διημερίδας του συνεδρίου που διοργάνωσε το ΤΕΕ ΤΑΚ, «Κρήτη 2000», ο  αείμνηστος Καθηγητής Νικόλαος Παναγιωτάκης διατύπωνε μια σειρά από εξαιρετικά ρεαλιστικές, αν όχι ανησυχητικές, προβλέψεις. Κοιτάζοντας προς τον 21ο αιώνα, προειδοποιούσε ότι «η περιοχή μας θα βρισκόταν στο επίκεντρο θυελλωδών ανταγωνισμών, με την άνοδο του ισλαμικού ριζοσπαστισμού, τη συνεχή γεωπολιτική μεγέθυνση της Τουρκίας και τη μετάβαση σε μια εποχή τοπικών και εθνικών συγκρούσεων». Η ιστορία τον δικαίωσε απόλυτα. Η Ανατολική Μεσόγειος έγινε πράγματι το μάτι ενός «ιστορικού κυκλώνα».

Ωστόσο, η ίδια αυτή ομιλία κρύβει το κλειδί για την απάντηση στις προκλήσεις του σήμερα. Αν ο σύγχρονος κόσμος είναι ένας «πολυκινηματογράφος» (Cineplex), όπως υποστηρίζει ο κορυφαίος διεθνολόγος Amitav Acharya —ένας κόσμος πολυκεντρικός και πολυεπίπεδος, όπου η ισχύς διαχέεται πέρα από τις παραδοσιακές υπερδυνάμεις— ο Ελληνισμός οφείλει να σταματήσει να συμπεριφέρεται ως παθητικός θεατής στην αίθουσα της Δύσης. Η γεωγραφική, πολιτισμική και οικονομική πολυπλοκότητα της Ελλάδας και της Κύπρου τις καθιστά ιδανικούς δρώντες για τη διαμόρφωση περιφερειακών δικτύων ισχύος, επιτρέποντας την οικοδόμηση ενός νέου, δυναμικού εθνικού προφίλ που δεν εγκλωβίζεται στις παραδοσιακές πολικότητες.

 Η Γεωγραφική Ιδιομορφία και η Ενεργειακή «Προφητεία»

Ο Νίκος Παναγιωτάκης τόνισε ότι αυτό που προσδιορίζει την ιστορική ιδιομορφία του Ελληνισμού είναι η γεωγραφική του θέση: στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων. Σε μια συγκλονιστική γεωπολιτική πρόβλεψη, ανέφερε ότι «η εξάντληση των πετρελαϊκών αποθεμάτων στην εγγύς Ανατολή θα οδηγεί σε διαρκώς οξυνόμενη σχέση Δύσης και Αραβικών κρατών», προκαλώντας ανατάραξη στην οποία ο Ελληνισμός θα βρισκόταν στο επίκεντρο.

Στον Multiplex κόσμο του Acharya, αυτή η «ενδιάμεση» φύση μετατρέπεται από πηγή κινδύνου σε πηγή ισχύος. Η ανάγκη της Ευρώπης για ενεργειακή απεξάρτηση καθιστούν την Ελλάδα και την Κύπρο τους φυσικούς, πολυεπίπεδους κόμβους (hubs) που συνδέουν τη Δύση με τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Αντί να εγκλωβιζόμαστε αμυντικά στην «ανάδελφη» μοναξιά μας, η γεωγραφία μάς καλεί να γίνουμε οι αρχιτέκτονες των περιφερειακών δικτύων.

Το Δίλημμα της Υπερεθνικής «Χωάνης» και η Εθνική Υπόσταση

Μια άλλη βαθιά πολιτική πτυχή της ομιλίας αφορούσε το μέλλον του έθνος-κράτους. Ο Παναγιωτάκης διέκρινε ότι η επιβίωση των λαών θα εξασφαλίζεται «πλέον μέσω της ομοσπονδοποίησης και της συμφωνημένης συνύπαρξης, πράγμα που σημαίνει, εγκατάλειψη ενός σημαντικού μέρους της εθνικής ανεξαρτησίας τους». Προειδοποιούσε, όμως,  «ότι οι Έλληνες, ως λαός που φθείρεται και αφομοιώνεται εύκολα, κινδυνεύουν να βρεθούν σε μειονεκτική θέση μέσα σε υπερεθνικές ενότητες, χάνοντας την πολιτισμική τους ιδιαιτερότητα.»

Η απάντηση σε αυτόν τον κίνδυνο δεν είναι ο απομονωτισμός, αλλά η στρατηγική του Acharya: η ενεργός συμμετοχή σε περιφερειακά σχήματα όπου διατηρείς την πρωτοβουλία των κινήσεων. Η Ελλάδα δεν πρέπει να είναι ένας παθητικός υποδοχέας εντολών, αλλά ο παίκτης που φέρνει προστιθέμενη αξία στην υπερεθνική συμμαχία, αναδεικνύοντας τη δική του περιφερειακή γεωπολιτική ατζέντα.

Ο «Εταιριοποιημένος Πολιτισμός» και η Νησίδα Γνώσης της Κρήτης

Ο επίλογος της ομιλίας Παναγιωτάκη αποτελεί μια κραυγή αγωνίας για την επέλαση αυτού που ονόμασε «εταιριοποιημένο πολιτισμό» της τεχνολογίας, του εύκολου πλουτισμού και της τηλεόρασης, ο οποίος εκτοπίζει τα παραδοσιακά πολιτισμικά αγαθά και οδηγεί σε μια έσχατη «πολιτισμική απογύμνωση από τον ιδεαλισμό». Για να αντιμετωπιστεί αυτή η ατροφία, υποστήριξε ότι «πολιτισμική θωράκιση με τη συνεργασία της διεθνούς κοινότητας προσφέρει ισχυρότερη προστασία από χίλια αμυντικά συστήματα».

Εδώ ακριβώς θεμελιώνεται η ανάγκη να μετατραπεί η Κρήτη σε μια παγκόσμια «νησίδα γνώσης και πολιτισμού». Πατώντας πάνω στην ευρωπαϊκή της ταυτότητα, η Κρήτη μπορεί να γίνει ένας μόνιμος, ουδέτερος και ασφαλής τόπος συνάντησης για εξέχουσες προσωπικότητες, διανοούμενους, ακαδημαϊκούς και ηγέτες από τη Βόρεια Αφρική και τις Αραβικές χώρες. Σε έναν κόσμο που απογυμνώνεται από αξίες, το νησί μπορεί να παίξει τον ρόλο της πολιτισμικής γέφυρας, παράγοντας σύγχρονο διάλογο για τις προκλήσεις της Μεσογείου.

Συγκεκριμένες Προτάσεις: Από τη Θεωρία στην Πράξη

Για να υλοποιηθεί αυτό το όραμα με «ολιγάρκεια και μεθοδικότητα», ο στρατηγικός σχεδιασμός πρέπει να βασιστεί σε δύο άμεσους πυλώνες:

• Ενίσχυση και Ανάπτυξη Κέντρου Βυζαντινών και Ενετικών Σπουδών: Ίδρυση και θεσμική θωράκιση ενός κορυφαίου ερευνητικού κέντρου στην Κρήτη, το οποίο θα λειτουργήσει στα πρότυπα και με τη δυναμική που είχε το Ελληνικό Ινστιτούτο στη Βενετία, το οποίο διηύθυνε ο ίδιος ο Παναγιωτάκης. Αξιοποιώντας τα πολύτιμα κρητικά αρχεία που έχουν ήδη μεταφερθεί στο Ηράκλειο, το κέντρο αυτό θα αποτελέσει παγκόσμιο πόλο έλξης, αποδεικνύοντας ότι η Κρήτη παρήγαγε ανέκαθεν ευρωπαϊκό πολιτισμό.
• Ίδρυση Ινστιτούτου Μελέτης Αραβικών και Οθωμανικών Αρχείων: Το «Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου» που φυλάσσεται στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, σε συνδυασμό με το πολύτιμο γεωπολιτικό αρχείο του Ιδρύματος Δημήτρη Κιτσίκη στα ΓΑΚ Ηρακλείου, προσφέρουν τα θεμέλια για ένα μοναδικό Ινστιτούτο. Μελετώντας την Ανατολή, τον αραβικό κόσμο και την οθωμανική περίοδο μέσα από τις δικές τους πρωτογενείς πηγές, η Ελλάδα αποκτά βαθιά γνώση και μετατρέπεται σε κέντρο-γέφυρα κατανόησης του πολυπλεγματικού κόσμου.

Ο Άξονας Κρήτης - Κύπρου: Δικτύωση για την Απελευθέρωση

Στην ομιλία του, ο Παναγιωτάκης έβαλε στην ίδια μοίρα την Κρήτη, και την Κύπρο ως νησιά με παράλληλες ιστορικές περιπέτειες και εφάμιλλα πολιτισμικά επιτεύγματα. Σήμερα, ο Ελληνισμός δεν μπορεί και δεν πρέπει να ξεχνά την παράνομη τουρκική κατοχή και τη συνεχιζόμενη διχοτόμηση της Κύπρου. Αντίθετα, η Κύπρος μπορεί να βρεθεί σε πλεονεκτική θέση αν ακολουθήσει οργανικά σε αυτή τη στρατηγική πολυπλεγματικής δικτύωσης.

Η απελευθέρωση της Κύπρου και η ανατροπή των τετελεσμένων της εισβολής δεν θα επιτευχθούν μέσα από παρωχημένες διπλωματικές στατικότητες, αλλά μέσα από δυναμικές ενέργειες δικτύωσης:

• Η Κύπρος ως Πολυπλεγματικός Ασφαλής Κόμβος: Αν η Κρήτη λειτουργεί ως η πολιτισμική και ακαδημαϊκή γέφυρα με τον αραβικό κόσμο, η Κύπρος αποτελεί τον γεωοικονομικό και θεσμικό σταθμό αυτής της αλυσίδας.
• Περιφερειακή Αρχιτεκτονική :Μέσα από τη θεωρία του Acharya, η Κύπρος μπορεί να αναπτύξει τόσο ισχυρά δίκτυα ασφάλειας και ενέργειας με τη Βόρεια Αφρική, το Ισραήλ και τον αραβικό κόσμο, ώστε η κατοχή του βόρειου τμήματος από την Τουρκία να καταστεί ένα ασύμφορο, αναχρονιστικό βαρίδι για την ίδια την περιοχή.
• Από την Απομόνωση στην Πλεονεκτική Θέση: Όταν η Κύπρος καταστεί ο απαράμιλλα αναγκαίος κόμβος επικοινωνίας και σταθερότητας για τα συμφέροντα των περιφερειακών δρώντων του πολυπλεγματικού  κόσμου, η γεωπολιτική της βαρύτητα θα εξαναγκάσει σε λύση απελευθέρωσης, καθώς καμία αναδυόμενη δύναμη δεν θα ανέχεται μια αναθεωρητική δύναμη (Τουρκία) να ελέγχει το κρίσιμο αυτό σταυροδρόμι.

Η Επιλογή του Ελληνισμού

Ο Παναγιωτάκης έκλεισε την ομιλία του με μια επιλογή: «ή ο Ελληνισμός θα αφομοιωθεί παθητικά, ή θα βρεθεί κατεστραμμένος στο μάτι μιας πολεμικής σύρραξης, εκτός αν επιλέξει τον δρόμο της ορθολογικής και μεθοδικής ανάδρασης.»

Η θεωρία του Multiplex World του Acharya μάς προσφέρει τη διέξοδο. Μας δείχνει ότι ένας μικρός αλλά γεωπολιτικά και πολιτισμικά περίπλοκος δρώντας μπορεί να ευδοκιμήσει στην αστάθεια του 21ου αιώνα, αρκεί να λειτουργήσει ως σύνδεσμος δικτύων. Διασυνδέοντας την Ευρώπη με τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή, μετατρέποντας την Κρήτη σε φάρο γνώσης και την Κύπρο σε απαραίτητο περιφερειακό πυλώνα, ο Ελληνισμός μπορεί να μετατραπεί από μια «περιηγητική νησίδα λήθης» σε έναν ισχυρό, ενιαίο, αυτόνομο και ισχυρό  παγκόσμιο παίκτη.

* Ο Πέτρος Ινιωτάκης ειναι Μηχανικός Παραγωγής και Διοίκησης MSc

Διαβάστε επισης:

Από τον Παναγιώτη Κονδύλη και τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη  στην Κύπρο του σήμερα. (Η Ελλάδα μπροστά στην ιστορική της ευκαιρία)*

Η Δύση χρειάζεται σήμερα περισσότερο από ποτέ την Ελλάδα