Η ακρίβεια “τρώει” την αποταμίευση: Η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει αρνητικό ρυθμό αποταμίευσης των νοικοκυριών

Η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει αρνητικό ρυθμό αποταμίευσης των νοικοκυριών. Η συζήτηση για την αποταμίευση συνδέεται πλέον άμεσα και με το μέλλον του συνταξιοδοτικού συστήματος.

Σοβαρό προβληματισμό προκαλεί το γεγονός ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει αρνητικό ρυθμό αποταμίευσης των νοικοκυριών, την ώρα που στην υπόλοιπη Ευρώπη η αποταμίευση λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός οικονομικής ασφάλειας, χρηματοδότησης επενδύσεων και ενίσχυσης του συνταξιοδοτικού συστήματος.

Παρά τη βελτίωση ορισμένων μακροοικονομικών δεικτών μετά την πανδημία και την επιστροφή της οικονομίας σε αναπτυξιακή τροχιά, η καθημερινότητα μεγάλου μέρους των νοικοκυριών εξακολουθεί να πιέζεται έντονα από την ακρίβεια, τον επίμονο πληθωρισμό και τη συρρίκνωση της πραγματικής αγοραστικής δύναμης.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται και στα στοιχεία της μηνιαίας έρευνας οικονομικού κλίματος του ΙΟΒΕ, σύμφωνα με τα οποία ο δείκτης καταναλωτικής εμπιστοσύνης υποχώρησε τον Απρίλιο στις -54,7 μονάδες από -52,5 μονάδες τον Μάρτιο, με τους Έλληνες καταναλωτές να παραμένουν οι πιο απαισιόδοξοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι επιμέρους δείκτες για την οικονομική κατάσταση των νοικοκυριών εξασθενούν, ενώ η πρόθεση για αποταμίευση καταγράφει νέα σημαντική πτώση.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο μέσος δείκτης καταναλωτικής εμπιστοσύνης στην ΕΕ διαμορφώνεται στις -19,4 μονάδες και στην Ευρωζώνη στις -20,6 μονάδες, όταν στην Ελλάδα κινείται σε υπερδιπλάσια αρνητικά επίπεδα, αποτυπώνοντας το έντονο αίσθημα ανασφάλειας που εξακολουθεί να κυριαρχεί.

Η ακρίβεια “τρώει” την αποταμίευση

Ο υψηλός πληθωρισμός αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες αποδυνάμωσης της αποταμιευτικής δυνατότητας των νοικοκυριών. Όταν οι αυξήσεις στις τιμές βασικών αγαθών και υπηρεσιών υπερβαίνουν τις αυξήσεις των εισοδημάτων και των επιτοκίων καταθέσεων, η αποταμίευση ουσιαστικά χάνει την αξία της.

Σε τέτοιες συνθήκες, πολλά νοικοκυριά οδηγούνται είτε στη μείωση είτε ακόμη και στην «κατανάλωση» των αποταμιεύσεών τους, προκειμένου να καλύψουν καθημερινές ανάγκες. Το αποτέλεσμα είναι η αποταμίευση να μετατρέπεται από εργαλείο οικονομικής ασφάλειας σε πολυτέλεια.

Σύμφωνα με στοιχεία του ΙΟΒΕ, ο ακαθάριστος ρυθμός αποταμίευσης των ελληνικών νοικοκυριών παραμένει αρνητικός, σε αντίθεση με τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρόκειται για μια διαχρονική στρέβλωση που εντάθηκε μετά την κρίση χρέους και ανακόπηκε μόνο προσωρινά κατά την περίοδο της πανδημίας.

Μάλιστα η Ελλάδα αποκλίνει συστηματικά από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ήδη από τα πρώτα χρόνια μετά την ένταξη στην Ευρωζώνη. Αρχικά, η αρνητική δημόσια αποταμίευση και τα υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα διεύρυναν το πρόβλημα, ενώ μετά την κρίση κυριάρχησε η αρνητική αποταμίευση των νοικοκυριών.

Χαμηλή εμπιστοσύνη και έλλειψη αποταμιευτικής κουλτούρας

Ορισμένοι οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι σε περιόδους οικονομικής ανάκαμψης η αποταμίευση μπορεί να λειτουργήσει «αντικυκλικά», καθώς οι πολίτες αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια για τα μελλοντικά τους εισοδήματα και περιορίζουν τις προληπτικές αποταμιεύσεις.

Ωστόσο, στην ελληνική περίπτωση αυτό δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Παρά τη βελτίωση βασικών οικονομικών δεικτών, η καταναλωτική εμπιστοσύνη παραμένει εξαιρετικά χαμηλή, ενώ η αβεβαιότητα για το μέλλον, το στεγαστικό κόστος, οι δαπάνες υγείας και οι πιέσεις στο διαθέσιμο εισόδημα λειτουργούν αποτρεπτικά για τη δημιουργία αποθεμάτων.

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα εξακολουθεί να εμφανίζει πολύ χαμηλή συμμετοχή των νοικοκυριών στην κεφαλαιαγορά και σε μακροπρόθεσμα επενδυτικά προϊόντα, σε σχέση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα.

Τα κίνητρα για αποταμίευση και επενδύσεις

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, εντείνεται η συζήτηση για την ανάγκη δημιουργίας ισχυρών φορολογικών και θεσμικών κινήτρων που θα ενισχύσουν τη μακροπρόθεσμη αποταμίευση και τη συμμετοχή των πολιτών σε επενδυτικά εργαλεία.

Από την πλευρά του, ο γενικός διευθυντής του ΙΟΒΕ, καθηγητής Νίκος Βέττας, υπογράμμισε ότι απαιτούνται αποτελεσματικά και σταθερά κίνητρα ώστε τα οφέλη της αποταμίευσης να είναι διατηρήσιμα και να υπερβαίνουν σε βάθος χρόνου το δημοσιονομικό κόστος.

Σύμφωνα με τη μελέτη, κάθε 1 ευρώ δημοσιονομικού κόστους που κατευθύνεται σε κίνητρα αποταμίευσης μπορεί να οδηγήσει σε μέση ετήσια αύξηση του πραγματικού εθνικού εισοδήματος έως και κατά 2 ευρώ μέσα σε πέντε χρόνια.

Παράλληλα, εκτιμάται ότι με μέσο ετήσιο δημοσιονομικό κόστος περίπου 100 εκατ. ευρώ, οι καθαρές νέες επενδύσεις στην οικονομία μπορούν να ξεπεράσουν τα 300 εκατ. ευρώ ετησίως μέσα στην επόμενη πενταετία.

Η σύνδεση με το ασφαλιστικό και το συνταξιοδοτικό

Η συζήτηση για την αποταμίευση συνδέεται πλέον άμεσα και με το μέλλον του συνταξιοδοτικού συστήματος. Όπως αναδείχθηκε και στο πρόσφατο ασφαλιστικό συνέδριο της Ύδρας, στελέχη της ασφαλιστικής αγοράς εκτιμούν ότι χωρίς ανάπτυξη συμπληρωματικών πυλώνων αποταμίευσης και επαγγελματικής ασφάλισης, το συνταξιοδοτικό κενό των επόμενων δεκαετιών θα διευρυνθεί.

Στο επίκεντρο βρίσκονται τα Ομαδικά Ασφαλιστικά Προϊόντα Επαγγελματικής Συνταξιοδότησης (ΟΑΠΕΣ), αλλά και η ευρύτερη ευρωπαϊκή στρατηγική για την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (SIU), η οποία επιδιώκει να κατευθύνει περισσότερες ιδιωτικές αποταμιεύσεις προς μακροπρόθεσμες επενδύσεις.

Κοινή διαπίστωση οικονομολόγων, τραπεζικών και ασφαλιστικών στελεχών είναι ότι η Ελλάδα χρειάζεται πλέον μια συνολική στρατηγική ενίσχυσης της αποταμιευτικής κουλτούρας, με έμφαση στα φορολογικά κίνητρα, τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση και τη δημιουργία εργαλείων που θα επιτρέψουν στα νοικοκυριά να συμμετέχουν πιο ενεργά στην ανάπτυξη της οικονομίας.

Γιατί, όπως επισημαίνουν, χωρίς αποταμίευση δεν μπορεί να υπάρξει ούτε βιώσιμη επενδυτική δυναμική ούτε πραγματική οικονομική ανθεκτικότητα για τα νοικοκυριά και τη χώρα συνολικά.